MA S TER
NEGA TIVE
NO. 93-81310-21
MICROFILMED 1993
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK
as part of the
"Foundations of Western Civilization Preservation Project"
Funded by the
WMENT FOR THE HUMANITIES
Reproductions may not be made without permission from
Columbia University Library
COPYRIGHT STATEMENT
The copyright law of the United States - Title 17, Unlted
States Code - concerns the making of photocopies or
other reproductions of copyrighted material.
Under certain conditions specified in the law, llbraries and
archives are authorized to furnlsh a photocopy or other
reproduction. One of these speclfied conditions is that the
photocopy or other reproductlon is not to be "used for any
purpose other than private study, scholarship, or
research." If a user makes a request for, or later uses, a
photocopy or reproduction for purposes in excess of "fair
use," that user may be liable for copyright infringement.
This institution reserves the right to refuse to accept a
copy order if, in its judgement, fulfillment of the order
would involve violation of the copyright law.
AUTHOR:
KRAMER, GEORGE
TITLE:
THEOLOGUMENA
APPIANI
PLACE:
VRATISLAVIAE
DA TE :
1889
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES
PRESERVATION DEPARTMENT
Master Negative #
BIBLIOGRAPHIC MTCRQFORM TARCFT
Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record
ijf ^m^mm
Restrictions on Use:
88Ap8
Z8
Kramort Georg*
Thoologumona Appioni. Disoortatio inauguralis
philologioa quon ocripsit ...Georgiua Kramer ..
Vratislaviao, typis C. lloycri & soc, rl889v
73 p. 23 cm.
Thesifl. Brealau. 1889.
Vol. of thenos.
y3^i\^ri
u
1 - I ,J,„fc^.,J^
TECHNICAL MICROFORM DATA
REDUCTION RATIO:
FILM SIZE: Mi!!:^
IMAGE PLACEMENT: LA. (@) IB UB
DATE FILMED:__HitI-ii INITIALS___^'_P.C^_
FILMEDBY: RESEARCH PUBLTCATTnNS. INC WOQDBRIDCiR. CT
II ?<
r
Association for information and Image IManagement
1 1 00 Wayne Avenue, Suite 1 1 00
Silver Spring, Maryland 20910
301/587-8202
Centimeter
1 2 3
iiiiliiiiliiiiliiiiiiiiiliiiiii
Uil
I T
Inches
TTT
1
4
iliiiil
T
5
iliiii
TTT
6 7 8
uluuliiiiluuiiuil
7TTTT
1.0
l.l
1.25
9 10
iiliiiiliiiil
n 12 13 14 15 mm
uuiuuluuluuJiuiJiuiJi^
m
||||| 5
lllltt
iia
yo
ts.
2.8
13.2
3.6
4.0
1.4
2.5
2.2
2.0
1.8
1.6
MRNUFRCTURED TO PIIM STRNDRRDS
BY RPPLIED IMRGE. INC.
^o.J
THEOLOODMENA APPIANI.
DISSERTATIO IMUGURALIS PHILOLO&ICA,
QUAM SCRIPSIT
ET
AMPLISSIMI PHILOSOPHOPtUM OKDINIS
CONSENSU ET AUCTORITATE
AD
suninios in philosophia honores
RITE CAPESSENDOS
DIE XV. M. QUINTILIS MDCCCLXXXIX, IIORA XI.
IN AULA LEOPOLDINA
PUBLICE DEFENDET
GEORGIUS KRAMER
SILESIUS.
i
ADVERSARII ERUNT:
BRUNO PHILIPP
CAND. PIIIL.
GEORGIUS BECKER
STUD. PHIL.
-K^ I -:>»
m
VRATISLAVIAE
TYPIS G. liOYERI & S O C.
T'
V
Matri Meae
CARISSIMAE
t
r
f
, s.
T »
Praefatio.
>-
xriusquam ad ipsam huius libelli causam transeam,
nonnulla praefari mihi liceat. Consilio enim capto de Appiano
agere in animo habebam complecti, quidquid aut ad divinas
aut ad humanas res pertineret, ita ut primum, quid de deorum
natura, deinde, quid de virtutibus et vitiis, postremo, quid de
re publica Appianus sensisset, exponere cogitarem. Sed qui-
cunque historias ab eo scriptas diligentius perlegerit, illa
dispositione me destitisse ignoscet. Nam de virtutibus aut
vitiis iudicare Appianus non solet, sed ea ipsa, quae acciderunt,
narrare. Si quando aut laudat aut reprehendit, de talibus
rebus sermo est, ut nerao honestus oblocuturus sit. Sic acriter
pugnantium fortitudo nonnumquam celebratur:
Hannibalis et Scipionis exercitus ad Zamam congressi
splendidam virtutem praestiterunt. cf. Pu. c. 44: 6vo 6s
aiqaT7]y(av aQtaTcov ig dywva avvtovroDV, SQig r]r twv vcp^ ixaTSQa)
XafjLTtQa ....
Hasdrubal laudatur Pu. in c. 102: xal 6 ^AadQovfiag xad^oQoov
BTiExetTO XafXTTQwg TOTS fidXtdTa, ....
Parva Numantinorum civitas summo libertatis amore
flagrabat. cf. Hisp. c. 97: Toaoade eqwg eXev^eQtag xal dvdQayad^iag
?Jr ev TioXet ^aQ^aQO) Te xat afitxQ^,
Cum alias virtutes tum amorem iidemque affinium et
servorum erga cives proscriptos Appianus miratur. Cuius
rei quamvis multa exempla exstent B. C. IV. in c. 17. — 51.,
tamen haec verba sufiiciant: cf. B. C. IV. c. 36: cptXavdQtat Te
naQado^ot yvvatxcov wg^d^aav, xat natdav ig naTtQag evvotat
xai ^eQanovToav vnsQ (fvatv eg deanoTa^,
6
Contra vituperantur Illyrionim et Gallorum libido im-
pietasque. cf. lUyr. c. 6: toiovtov /jisv Srj riXoq r^g dae^SLag
6 ^eog STiB^rjxev ^lkkvQiotg ts xai KskToTg* . . . .^)
Perfidum se praebuit Papirius Carbo impetu in Teutonos
facto. cf. Celt. fr. 13: Totg Tsvzomv ifiTtsmv, sSwxs Slxriv
am^niag^), noXXovg aTVo^akcov,
Multis Romanis a tribus viris proscriptis magna scelera
milites committebant. cf. B. C. IV. c. 35: ix (xsv Sij twv
TtgotrTaYf^idTMV ToiavTa 'Pcofiaiovg inslxsv^ 6 6i (STqaTog avv xaTa-
^Qovrjasi xsiQova inoiovv.
Neque desunt aliae eiusmodi laudes et vituperationes, ut
nemo probus dissentiat. Sed desiderantur ea morum iudicia
subtilia, quae diligentiorem deliberationem habeant. Quae
cum ita sint, meum non putavi vulgares honestarum et tur-
pium rerum sententias profen-e, praesertim cum, quae praeter-
mittenda non erant, ut quid de Caesaris caede Appianus
sentiret, alio loco tractari facile possent.
At opinio est ad mores aequalium corrigendos Appianum
vel maxime spectasse^). Equidem ut persuadere mihi non
possum id Appianum studuisse, ita illo argumento non re-
futantur, quae modo explicuimus. Nam quo clarior virtus
aut quo turpius scelus animis opponitur, eo maiorem admira-
tionem aut indignationem eorum, qui legunt, excitari necesse
est. Itaque, si modo moribus aequaliimi emendandis Appianus
operam dabat, manifestissima exempla maxime idonea erant.
Quod separatim non tractavi, quae ad rem publicam
pertinent, iure fecisse mihi videor. Raro enim talia
tetigit Appianus, neque, quae inveniuntur, alio loco inseri
t
>) Deum sacra sua ipsum defendisse tradit et Justinus (cf. XXIV.
c 8) et Pausanias (cf. X. c. 23.) Sed et illa Appiani verba desunt et alia
aliter narrantur.
') Quisquis alius haec narrat, hac sententia caret. cf. Liv. Epit, 63.
Strab. V. p. 214. Vell. H. c. 12.
^) cf. Hermann Ulrici: Charakteristik der antiken Historiographie.
Berlin 1833. p. 242. — Cuius opinionem reiecit F. D. Gerlach. : Die
Geschichtschreiber der Eomer. Stuttgart 1855. in p. 219 : „Was man von einer
moralisirenden Tendenz hat finden wollen, tritt im Gegenteil bei diesem
Schriftsteller weniger als bei andem hervor."
V
non possunt, ut principatus laus, divina eiusdem origo, phi-
losophorum inertia.
His omnibus rebus adductus, quod primo proposueram
mihi, non tenui; nec quae de virtutibus vitiisque nec quae
de re publica Appianus dicit, copiose disserui , sed
consilio mutato totum libellum „Theologumena Appiani*
inscripsi.
Qua ratione cum minuta esset materia, alia mihi crevit.
Neque enim sufFicere unius Appiani mores atque indolem de-
pingere facile intellexi. Immo quoniam cuiuslibet et rei et
hominis natura, nisi cum aliis comparatur, plane non per-
spicitur, etiam Appiani animum comparatione illusti-are opus est.
Itaque non modo eos, qui antea fuerunt, rerum scriptores, sed
etiam aequales conferendos adhibui, si non multos, at tamen
gravissimos. Imprimis vero eos respexi, quos cum alii
posteriorum temporum historici imitandos sibi proponebant,
tum Appianus satis cognitos habebat, Herodotum, Thucydidem,
Xenophontem. Quos imitatione dignissimos illius aetatis
scriptoribus visos esse cum alii recte confirmaverunt tum
A. Zerdikus.^) Praetei- eos Polybius et Dionysius Halicarnas-
sensis, gravissimi Appiani aiictores,^) et Plutarchus, cla-
rissimus aequalis, omittendi non sunt.
Ut discematar, quae sententiae Appiani et quae aliorum
sint, opus erat, auctores eius etiam singulis locis respicere.
Tamen nisi ad religionem pertinebant, adhibendos eos non putavi.
*) cf. Quaest. Appian. Kiel. 1886; p. 2. — Herodotum Appiani
animo interdum obversatum esse ostendit etiam Wyttenbach : Bibl. crit.
Amstelodami. 1787 vol. IH., partis I. in p. 95. — De Appiano, Thucydidis
imitatore, cf. Poppo in Thuc. ed. Lipsiae. 1821: I, 1. p. 370 et Zerdik: 1. 1.
p. 4. — Xenophontis imitator vocatur Appianus ab Eggero. cf. : Examen critique
des historiens anciens de la vie et du regne d'Auguste. Paris. 1844. p. 311:
Appien lui-meme, heureux imitateur de X^nophon. . . .
^) cf. B. Fahland: Appianum in bello Punico tertio describendo
auctoritate usum esse Polybii. Gryphiswaldiae. 1867- — Idem scripsit:
Quomodo Appianus in historia belli contra Antiochum Magnum gesti
auctoritate Polybii usus sit. Greiffenberg. 1872. De Dionysio cf. Espersen : Ind-
bydelsesskrift til den offentlige Examen i Metropolitanskolen i Juli 1851. 1 :
de excerptis et fragmentis aliquot Appiani commentatio .... Kjobenhavn.
p. 5. et Hannak : Appianus und seine Quellen, Wien. 1869. pagg, 67. 75.102.
8
ut investigetur, iudiciumne Appiani sit concors concinnumque
an ex fontibus, qui quod maxima ex parte perierunt dolendum
est, translatum. Concinnitatem demonstrasse mihi videor;
nam conferatur, quae de fortuna et de iustitia divina et de
favore a deis imperio Eomano semper tributo Appianus senserit.
Ea per omnes libros persequi possumus, ut non sit dubium,
quin Appianus ratione quadam consilioque historias scripserit.
Age vero ad singula aggrediamur, sed ita, ut breviter com-
plectamur, quae infra copiosius explicavimus. Quae in universum
de philosophis in Mithrid. c. 28. dicuntur^), ex Appiani animo
fluxisse patet, praesertim cum praesentia tempora (xal vvv)
ibi tractentur. Deinde divinam principatus originem et pro-
speram illius aetatis pacem^) Appianus una cum plurimis
aequalibus miratus est, non descripsit. In priore capitis secundi
parte, quae est de nominibus deorum, nonnulla Appiani non
propria ofFendimus. cf. Ital. fr. 8. arjjustwv yevofiivwv kx Jiog
diiSwv et similia verba in Hannib. c. 56. — Sed si simi-
litudinem Alexandri et Caesaris ea re confirmat, quod uterque
love ortus sit, ^) famam vulgarem comparatione ipsa accipit. —
lunonis fabulam*) sine sua opinione refert, sed Apollinis
iram^) memorabilibus verbis ornat: roaomov {xsv 6i] ttlog %fiq
das^eiag 6 ^eog mb^tixev . . Quod Faunus simpliciter appellatur
Martis tilius,^) non magnum est, si spectamus ad Veneris
ultionem^). Nam hac verborum compositione: xal (fd^ivmv
heXevTrias Appianus, quid ipse sentiat, aperte ostendit. Eiusdem
sunt, quae legimus in Celt. fr. G. de Vestae sacerdote: vn
avTiZv 6(f(6^€To Twv leQMV, — Communia deorum nomina^)
plurima in bellorum civilium historia inveniuntur, cuius fontes
servati non sunt. Ex aliislibris Pu. c. 132. commemoro, cuius
verba xal noXeig ... Set fxeTa^akeXv utajieQ dvd^Qconovg Saifiova
etiam in Polybii historia exstant.^) — Tertio capite agitur de
patefacta deorum voluntate. Quae de fabulis, oraculis, pro-
digiis narrantur, omnia ex fontibus fluxerunt. Neque vero
contemnenda sunt, quod tantam eorum rationem Appianus
r
V
habebat; deinde auctoritas interdum aut breviter verborum
compositione illustratur aut copiose demonstratur.^) — Altera
tertii capitis parte fortunae vis explicatur. Ubique eandem
eius opinionem Appianus tenet. Quamquam nonnuUis
locis pervulgata protulit. Dico felicitatem continuam
Scipionum, Sullaiiim, Caesarum, Augustorum; tamen non
tam nota accipit, quam vere miratus est. Deinde Caesaris
caedem deorum iram excitasse adeo, ut non prius quiescerent,
quam nemo interfectorum superesset, Appianus non primus
praedicavit.2) Sed infra cognoscemus animo eum percepisse et
suo modo efiinxisse. — Eorum locorum, qui pertinent ad
i^eo^Xd^eiav, nuUus nisi B. C. II. c. 84. cum Plutarcheo
quodam paulisper consentit. Maior est ea similitudo, ubi de
Aemilio PauUo et deorum invidia agitur, quod infra accuratius
monstrabitur. Sed gravissima eius loci verba Appianus solus
exhibet et aliter composuit communem sententiam. — In
orationibus^) alii scriptores adhiberi fere non possunt. Duobus
locis nota verba Appianus repetivit.**)
Philosophorum praecepta fere numquam perstrinxit.
Tamen dubium non est, quin nobilionmi ordinum horaines,
in quibus etiam Appianus numerandus est, magnas philo-
sophorum sectas non omnino neglexerint. Neque vero
praeter Mithrid. c. 28., quod caput postea copiosius tractabo,
ulla philosophiae vestigia in Appiani historia patent. Copiosius
autem tractabo illud, etsi non ignoro Naegelsbachium philo-
sophorum opiniones inter ea, quae ad religionem pertinent,
non excepisse.^)
Tantam philosophiae contemptionem ut intellegamus,
rhetoricae arti Appianum potius studuisse reminiscamur.
Quod cum aliunde tum ex magno orationum, quae insertae
sunt, numero elucet. De quibus ultima parte separatim egi
his causis commotus : Quamvis multi de scriptorum opinionibus
libros scriberent, vix quisquam satis respexit et segregavit
^) cf. p. 15. sqq. — «) cf. p. 17. sqq. — ^) cf. B. C. II. c. 151. —
*) cf. Mithrid. c. 101. — *) cf. Illyr. c. 4. et 5. — «) cf. de reg. fr. 1. —
^) cf. Syr. c. 66. — «) cf. p. 21. sqq. — •) cf. p. 23.
r
1) cf. Syr. c. 63. ; B. C. I. c. 104. ; B. C. II. c. 149., c. 153. — ^) cf.
B. C. II. c. 154. — 3) cf. c. IV. — 4) cf. B. C. H. c. 57. et B. C. IV.
c. 134. — *) cf. Nagelsbach : Die nachhomerische Theologie . . , NUrnberg,
1857. praef. p. VI.
10
ea, quae ipse scriptor sentiret, et, quae alios loquentes faceret.
Quamquam non nego etiam in orationibus scriptoris ipsius
opiniones interdum exstare, tamen hoc contendo orationes esse
fontes incertos neque idoneos, ex quibus eius morum et
indolis cognitionem hauriamus. Quantum autem differant a
ceteris historiae Appiani partibus orationes, infra ostendemus.
Caput I.
De generali Appiani indole.
Initio opus est de vita Appiani ac temporibus pauca referre.
Natus est Alexandriae.^) Vitam agebat imperatoribus Traiano,
Hadriano, Antonino Pio regnantibus.^) Quodsi Hannakus^)
dicit inter annos nonagesimum et centesimum quinquagesimum
p. Ch. n. fere fuiss8 eum, eo magis assentimur, quod tota
historianim condicione illa aetas indicatur. Qua splendidiorem
Romani vix umquam videnmt. Nam cum ultimis liberae rei
publicae temporibus propter assiduas domesticas turbas, tumul-
tus civiles, impunitam licentiam mores vehementer corrupti ac
depravati essent, ut scelerum impudentissimorum aspectu fiducia
iustitiae divinae plerumque perisset, tum ordine restituto
magna atque manifesta animorum commutatio facta
est. Quam bene descrihit Volkmannus'*) : „Sie gaben sich
rtickhaltslos der freudigen Stimmung hin, welche das Gliick
der Gegenwart ihnen bereitete und legten kraftig Hand mit
an, die alte Welt wieder herzustellen, die bereits vorhandenen
Spuren ihres Verfalles zu beseitigen, und ihrem Jahrhundert
den Charakter einer grossartigen Restauration der Ver-
p cf. Prooem. c. 15: ris 6k lop tavra avyeyQaifja, noXXol fih Xaaai
xai avtog 7iQoiq>riva, ffag^eateQOP f elneXv, 'Anniavog 'AXe^av^qevg,
^ «) cf. Phot. Bibl. cod. LVH: "Hxfiaae (fe iv toig xQovoiS Tqatayoi
xai 'AdQiavov. — De ceteris locis, quibus Appianus ipse suam aetatem com-
memorat, cf. Hannak 1.1. p. 5. — Hadriani eum superstitem fuisse cognoscitur
ex B. C. I. c. 38: o xai 'AdQiavog «^« fituov^uevog vateQov /^oVw noUo}
avexaiviae^ xai fxet 'avto./ inefxeivev ig ^^axv.
») cf. 1. 1. p. 6.
*) cf. Leben, Schriften und Philosophie des Plutarch von Chaeronea
Berlin. 1869. I, p. 6./7.
11
gangenheit aufzudiltcken." Pristina maiorum pietas, quae
haud multo ante saepe erat illusa, novam auctoritatem et
vigorem nacta est. Imperatores autem ipsi hunc ani-
morum motum excitabant et magna cura augebant^)
Propterea Plutarchus, cuius pietas Appiani simillima
erat, magna Traiani et Hadriani familiaritate utebatur.^)
Et plebis multitudinem et nobiles id studium tenebat; quod
demonstratur cum aliorum exemplis tum Arriani, Plutarchi,
Pausaniae, Appiani. Hunc fuisse ordine nobilissimo vel inde
cognoscitur, quod Aegypti patriae procurator erat auctore
Frontone, quem amicum habebat^) cf. Prooem. c. 15. . . fitXQi^
fi€ agxav emrqonsveiv r^maav^) Ut tantam dignitatem
^) cf. Hertzberg: „T)ie Geschichte Griechenlands". II. Halle. 1868.
p. 477: „Die Pflege und Neubelebung einer kunstlichen Orthodoxie durch
Hadrian" . . ., p. 478: „Der neue Aufschwung des alten Kultus unter und
durch Hadrian und die Antoninen "
•) cf. Hertzberg. 1. 1. p. 183.
3) cf. M. Cornelii Frontonis op. ined., quae edidit Angelus Maius
Francofurti ad Moenum anno MDCCCXVI., p. 426.— 451. Ibi invenimus
duas epistulas, alteram ab Appiano, alteram a Frontone scriptam. cf.
etiam epistulae Frontonis ad Antoninum Pium datae haec verba; (in p. 28.)
Supplicavi tibi iam per biennium pro Appiano, amico meo, cum quo mihi
et vetus consuetudo et studiorum usus prope cotidianus intercedit
et in p. 29: Cum primum pro Appiano petivi, ita benignc admisisti preces
meas, ut sperare deberem.
*) Quae verba aliter intelleguntur ab Eggero 1. 1. in p. 244: „Est-il
possible, en effet, qu 'une des plus importantes charges de Tempire ait
ete accord^e comme retraite a un vieil avocat, causidicus, car c'est le
mot de Fronton parlant des ambitieux que Texemple d*Appien pourrait
encourager k la meme demande aupres de Tempereur. La charge obtenue
par Appien 6tait donc une procuration et non une prefecture. Maintenant
dans quelle province fut envoye le^proteg^ de Fronton? On Tignore." —
Similia dicit Nipperdey: Opusc. Berolini. 1877. in p. 590: „Appianus
historicus .... non administravit munus procuratoris, sed honorem tantum
consecutus est. — Contra Eggerum repeto, quae Schweighaeuserus con-
firmavit in edit. vol. III. p. 135: .... proviuciis Equites Romani
praefecti sunt; qui promiscue Procuratores et Praesides provinciarum
{a^X^vteg, riyefioveg, initqonoi, initQonevovteg) dicti sunt." Quod idem
satis multis testimcniis demonstravit. Etiam ceterae dubitationes a Schweig-
haeusero sublatae sunt. Jure enim admonuit Appiani verborum, quae
leguntur Prooem. in c. 15., ig ta n^ma rixtov iv tfl natQidt ....
t
12
assequeretur, equestri ordine eum esse opus erai^) Atque
etiam causis pro tribunali Caesarum agendis per aliquod
tempus antea vacaverat, quod eodem Prooemii loco significatur
his verbis , . , . xai Stxaig iv "Pwiiirj avvayoQBvaag snl twv
paadh(Dv .... Itaque non solum in nobilibus, verum etiam
in eruditis et urbanis hominibus numerandus est.
Nam, ut suis muneribus satis diligenter fungeretur, facere
non potuit, quin linguam Latinam, ius Romanum, instituta
pubhca cognita haberet.^) Et ad has utiles et ad liberales
artes quae vocantur Appiani humanitas pertinebat. Quod
historia sua satis probavit. Primum enim orationibus, quas
duces et magistratus habentes facit, rhetoricae ai-tis peritum
se praestat. Deinde optimorum historicorum Graecorum nisi
gnarissimus fuisset, tam saepe eos imitatus non esset. Etiam
poetarum meiitionem nonnumquam facit, ut Homeri: cf. Mithrid.
c. 1 . . . . ov TQonov "Of^iriQog av Tolg eneat (pQd^et, ....
et Sophoclis: cf. B. C. IL, c. 85: o 6t no^mrjiog vnwnxeve
fiev anavra, .... toaovTo d^ax tujv ^otpoxUovg ia^^eicov ngog
euvTov dveveyx(ov^ „Sm^ ydg wg Tvgavvov ef^inoQeveTat, xelvov
'avt dovlog, xav elev^eqog fi6Xr^'\ eve^atvev eg ro axdifog.^)
De Octaviano colloquente cum matre sollicita haec tradidit
Appianus. cf. B. C. III. c. 13: Td Te tov 'AxiUewg, vnoyvd ot
TOTe avra ^idhaTa, eg ti)v ^7]ieQa waneg eg i i^v GeTtv entavQe^pdfievog
eleyev, ..avcixa Te^vaiijv, enei ovx aQ efteUov eTaiQo^xTetvoftevoi
^nofimm^^ Scipio in Carthaginis ruinis moratus claros
*) cf. Schweighaeuser: 1. 1. p. 135. — Hannak: 1. 1. p. 8.
2) cf.Schvveighaeuser: 1.1. p. 134. — Hannak: 1. 1. p. 8, 9. — Neque
vero concedo, quod Niebuhr: Histor. u. philol. Vortrage. 1. Abtheiluug:
Vortr. uber rom. Gesch. Herausgeg. v. M. Isler. 1. Band. Berlin. 1846.
in p. 60 contendit: „Obgleich er lange in Rom gelebt hat und sich
viel mit seinem latein weiss, so ist doch nicht zu schliessen, dass er dieser
Sprache sehr machtig war, da bei Hadrians Yorliebe fur das Griechische
er gewiss griechisch pladiren durfte, zumal fur die transmarini."
3) cf. Soph. fr. 711 D., fr. 788 N. - Eosdem versus referunt Plutarch.
Pomp. in c. 78., Dio XLH. in c. 4. cf. Schweighaeuseri ed. III p 767
*) cf. Hom. II. XVni. V. 98. 99., ubi exstat ina^v^at. Illo 'loco
codices habent ena^vyeiv. — Schweighaeuser in ed. III. p. 795. con-
iecit scribendum esse wWe^, ixeiyog ig rrip ®eTiy, et sic vertit Candidus.
Tamen neque id opus est, neque, quod Mendelssohn voluit: rWo ij
Tiya 0iTty. cf. eius editionis vol. II. p. 850.
V
13
illos Homericos versus pronuntiat: „eaaeTat ^iuaQ oTav noT
uXo)Xn ^l^^f^og tQri xat UQiafiog xai Xaog evfifielioi) UQtdfioto''.
cf. Pu. c. 132. Quorum versuum etsi plurimos apud auctores
suos Appianus repperit, poetarum aliquam cognitionem ei
addicere licet. Aliis ex exempHs eundem fabularum an-
tiquarum peritum fuisse cognoscimus. —
Sed quamvis bene instructus litteris esset, nec deorum
vulgatam opinionem nec sacra publica despexit, sed vera
pietate fuit. Qua re valde differebat a Polybio et Cicerone,
ut his duobus priorum temporum exemplis utar; ii enim,
quamquam maiorum religionem cultumque parvi faciebant,
tamen multitudinem caecitate quadam animorum teneri opus
esse existimabant.1) Talia Appianum sensisse nullo vestigio
comprobatur. Immo numini divino, portentis, oraculis reveren-
tiam summam praestabat. Adde huc, quod sacra a ducibus
aut ab aliis per occasionem facta mira quadam constantia, ne
dicam diligentia, commemorat, etiamsi ne minimum quidem
ad res gerendas valent.
cf. Hisp c. 23., ubi de Scipione agitur: .... ed^ve Tfjg
entovarjg xai e^Qtdfi^eve, ibid: ri fiev Sij noktg e&vev
c 26: 2xtnio)V' d^vadfxevog 6e, xai eiMg eni Tatg ^vaiatg rijr
aTQaTtdv eg enrjxoov eldaag, . . . ., c. 57: ... . ra Xotnd
Totg ^eotg Tolg evvaliotg exavaev.
Sed quod longum est verba ipsa semper proferre, capita,
quibus exempla continentur, enumerem: Pu. c. 13. 21. 29.
75. 133. 135. — Maced, c. 19. — Syr. c. 20. — Mithrid.
c. 45. QQ. 70. 83. - B. C. I. c. 26. - B. C. II. c. 68. 88.
115. — B. C. III. c. 11. 49. 65. 74. 94. — B. C. IV. c. 23.
89. -^ B. C. V. c. 3. 4. 46. 96. 97. 98. 100.
Licet cuipiam exemplorum numerus pro librorum numero
et magnitudine non ita magnus esse videatur, tamen quid
volunt brevissimae illae notae, quas, si deessent, nemo de-
sideraret? Non alia causa nisi religione commotus Appianus
^) cf. Dollinger: Heidenthum und Judenthum. Regensburg. 1857.
p. 571./572. — W. Markhauser: Der Geschichtsschreiber Poljbius. Miinchen.
1858. p. 130. — Zeller : Die Philosophie der Griechen. Tubingen. 1880 in»
1. p. 666./667 et p. 667. not. 1.
14
15
addidit. Nam sacrificia ipsa satis gravia atque digna, quibus
semper locus in historia scribenda daretur, iudicabat.
Eadem pietate erat erga sacerdotes, sacra loca, sacra
instrumenta. Itaque Caesaris caedes eo magis nefaria ei
videbatur, quod, cum scelus committeretur, ille et sacerdos
erat et sacro loco versabatur. cf. B. C. II. c. 118:
ixT€k€ad^VTog Ss Toig (povevat Toaovds ayovg h Isqw xooqto^
xal sg avSqa tsqov xal «crAor, (fvyrj ts ^v , , , .
ayog, l e. sacmm scelus, idem facinus nominatur etiam
B. C. IV. in c. 134: . . . . avTolg dvTC^STov sg anavTa ^ to
ayog to Ig Kaiaaqa, — Pro tanta pietate in plurimis rebus
dei voluntatem ostendere Appianum neque est mirum et infra
amplius explicabitur.^)
Age vero, quid de philosophia Appianus dixerit, con-
templemur. Si eorum philosophorum, qui post Aristotelem
fuerunt, hoc commune est -novas rationes et praecepta non
multa existere^) et potius ea, quae ad bene beateque viven-
dum pertineant, explorari et pietatem multo magis quam
antea coH^), si verum extra doctrinam litterasque quaeri
coeptum est^), eadem in Appianum cadunt. Ea enim, quae
ad physica aut ad dialectica aut ad alia subtiHora spectant,
ne perstnngit quidem. Atque etiam, quae moraU philosophiae
parte contmentur, ut divini numinis, iustitiae, infirmitatis
humanae opmiones non magis philosophi quam pii hominis sunt.
Magna gravitate est Mithrid. c. 28., quo uno apertius
atque copiosius de philosophia vel de philosophis Appianus
loquatur. Ibi autem agitur de Aristione Atheniensi, qui a
Mithridate steterat et ab eo adiutus Athenis rerum potitus
') cf. c. ni. - Gerlach: (Die Geschichtschreiber der Rfinier) a nobis
d.ssenm, cum dicit in p. 219: die Einwirkung der Gottheit, die
allerdings bei aUen bedeutenden Ereignissen bemerklich gemacht wird,
stellt sich wemger als personliche Ueberzeugung denn als allgemein
flbhche Ausdmcksweise heraus." Quod nego. Nam non tam communi
nsu adductus quam quod ipsius et totius aetatis indoles eo inclinabat,
pleraque ad numen divinum rettulit.
T
1
>
erat. Qua potentia cmdelissime usus erat: , , , . xal Tama
fievTot ao(ftav Trjv "EmxovQsiov '^axr^xcog, dUa ydq ovx o6s
(xovog "Ad^TJvriatv, ovSe KQiTiag stc ttqo tovtov^ xal ottoi t(o
KQLTiq, (tvfig)doao(povvTsg STVQdvvrjaav, dUd xal sv 'lTalt(f
T(ov TTvd^ayoQcadvToov xal sv tTj dklr^^^EUdSv tcov enTa ao(f(ov
Xeyofievoov oaoi nQayiidT(ov sXd^ovTO ^ sSvvdaTSvadv ts xai
tTVQdvvsvaav^) (ofioTSQov tcqv iSiooTtxwv TVQdvvcov, waTS xal
nsQi T(ov dXX(ov (ftXoa6(f(av dnoQov noifiaat xat vnonTov sXts
6i aQSTTiv, stTS nevtag xat dnQa^iag Tr^v ao(fiav ed^emo
naQafiv^tov,^) wv ye xat vvv noXlot iStcoTevovTeg xai nevo/Lievoi^
xai Tijv dvayxaiav ex Tcovde ao(fiav neQtxeifievot, Totg nlovTovatv
]] aQxovat XotdoQovvTat ntxQcog, ovx vneQoxpiag nlovTov xai
dQxrjg do^av a^fiat fidXXov r^ ^rj^oTvniag eg amd nQ0(fSQ0VTsg.^)
vnsQOQ(aat 6^avT(Jov ot ^Xaa^prjfjtovfisvoi noXv ao(pcoTSQov,
Simili modo eadem narrantur a Posidonio **) : xai fiST^
ov noXXdg '^ftsQag TVQavvov avTov dvadst^ag 6 (fil6ao(fog xai
To Twv Uv^ayoQtxcov dvadst^ag 66yfjta nsQi Tfig snt^ov^g xai
Ti TJ^ovXsTo avTotg ^ (ftXoao(fia, rjr o xalog JIvd^ayoQag
slarjyrjaaTo . . . . Ad haec si Jordanus^) adnotat: „Posidonio
igitur auctore videtur Appianus acerbum illud de philosophis
fecisse iudicium" illis Posidonii verbis Appianum impulsum,
quid ipse arbitraretur, exposuisse concedo; sed Posidonii
magis quam suam opinionem eum expressisse nego.
Ac primum quidem hoc capite Appianus unum quendam
*) irvQciPvevaap scribo cum optimis codicibus. Schweighaeuser et
Mendelssohn codicem Parisiensem 1681 secuti scripserunt hvqappriaap,
quod paullo ante itvQdpp^aap omnes codices praebent. At cum et forma
TVQappEco et tvQapp€v(o a scriptoribus Graecis usurpata sit, non est, cur
alteram praeferamus. Deinde nescio an Uvpdarevaap, quod praecedit,
verbo commotus Appianus praetulerit formam hvodppevaap,
2) haud scio an verba corrupta sint. Nauck coniecit scriptum fuisse
eite cf^ uQetriP {i^r^coaap vel quid simile).
3) cf. Schweighaeuseri ed. vol. III. p. 609 : „Si vera est haec scriptura,
TiQo^SQOPteg aipiat do^ap idem videri poterit ac cpeQopte? acpiai do^ap: nisi
exponere malis prae se ferentes, quod tamen cum vocab. do^ap minus con-
gruere videtur." — Acute commendavit Musgravius TiQoag^eQOPteg.
*) in fr. apud Athen. V. p. 213. cf. Muller. fr. hist. Graec. ni. p. 270.
*) De fontibus Appiani in bellis Mithridaticis enarrandis diss. inaug.
Gottingae. 1872. in p. 36./37.
16
Epicureum, deinde aliquo modo universos Epicureos
reprehendit. Nam hi philosophi, ne animi tranquillitatem
turbarent, publicis magistratibus potissimum se abstinehant.
cf. haec verha: dnQa^lag — tdtooTevovTeq — vneQoxfjtag dQxff,^)
Sed multo magis hoc capite spectat Appianus ad Stoicos,
qui inter illius aetatis philosophos primum locum ohtinebant.^)
Stoicorum autem praecepta Epicteti verbis dvb%ov xal
anh%ov continentur. Mhil enim bonum eis videtur nisi virtus,
nihil malum nisi improbitas. Neque valetudo bona neque
divitiae in bonis numeranda sunt. Quod significatur Appiani
verhis: nevCag — nevofievot — vnBQOifjiag nXovrov.^) Sed
maxime Stoicorum illud refutatur, quo docehant sapientem
hominem quamlihet artem pari prudentia ac soUertia exercere
posse.*) Contra Appianus in ipsis puhlicis rehus gerendis
philosophos inertes et improbos se praebuisse demonstrans
Stoicorum praeceptum reicit.
Quod si cetera capitis verba respicimus, philosophi ma-
ledici turpesque qui dicuntur non sunt Stoici. Potius me-
minerimus speciei^) eorum, Cynicorum.
Quorum satis magnus numerus in finibus Romanis ver-
sahantur.^) Multi eorum tanta superbia in nobiles ac reges
invehehantur, ut sordidi impudentesque haherentur. '^) In
Cynicos solos haec verha cadunt: rotg nXovrovdtv r^ aQXovat
koiSoQovvrat .... et: vneQOQwat d^avrav ol §Xa<S(frifioviiavot.^)
Quae cum ita sint, nemo miretur philosophiam alias ab
Appiano non tangi. Sed etiam aliud eo capite contineri mihi
1) cf. Zeller: 1. 1. IIH, 1. p. 457. et Volkmann: 1. 1. p. 10.
«) cf. Gregorovius: Der Kaiser Hadrian. »Stiittgart. 1884. p. 373.
3) cf. Zeller: 1. 1. p. 214. et 215. et 239. not. 4.
*) cf. Zeller: ibid. p. 249 sqq.
*) Pro auctoritate Stoicorum multo maiore sic dicere mihi liceat, etsi
Stoicae sectae origo a Cynica ducenda est. cf. Zeller 1. 1. p. 13. et 763.
«) cf. Gregorovius: 1. 1. p. 380. et Zeller 1. 1. p. 764.
') cf. Gregorovius: ibid. et Zeller 1. 1. p. 765.
•) Dixerit quispiam in eo capite omnino nihil esse, quod non in
Cynicos conveniat. Nam ii quoque dividebant homines in sapientes et
stultos; iidem honores et divitias despiciebant. cf. Zeller 1. 1. IT, l^. p. 259,
267, 269. Sed Stoici illis temporibus tanta erant auctoritate, ut, cum semel
de sapientis perfectione ageret, Appianum eos non negl^ere necesse esset.
1
I
17
videtur, quamquam pro certo non putaverim: Appiano ipsi
Cynicos maledixisse.^) Nam unus erat ex illis nobilibus
hominihus, honoribus ornatis, divitihus, qui, quamquam phi-
losophiae operam non dahant, tamen summam auctoritatem
nacti erant. Quam igitur magnum illorum „vere sapientium"
numerum vehementi invidia incendi necesse erat, quod in-
dignus sibi praeferretur, ut ludibrium contumeliasque in
Appianum conferrent! Quod si pravam philosophorum ad-
ministrationem publicam ostendit, simul defendit se ab iis,
qui hominem philosophiae non deditum gravibus muneribus
fungi posse negabant. Ex suhlimi denique illa contemptione
satis inteUegitur viri humani et nobilis responsum agrestibus
inimicis datum. cf. verba: vnsQOQwat d\wTwv ol ^kaaipiifio^wvoi
nolv ao^ojTeQov. Ea, quae modo absolvimus, ad alia iaui
pertinent, quae fine huius partis ti^actanda mihi proposui.
Quaeritur enim, quid de puhlicis rebus Appianus
iudicaverit.
Ubicunque de iis disserit, fere semper laudat imperii
-Romani, quae tum erat, condicionem: cf. Prooem. c. 7.
xal eazt xat Totade Totg avToxQaroQatv eg tov naQovTa xqovov
(sc. nomen imperatorum) eyyvTdTa) dtaxoaiwv hwv «AAwr, ev
otg ri Te nohg ^idhaTa xaTexoaf^u]iyri^ xat i) nQoaoSog ' enl
nlelaTov ^yi^Jr^^, ^at ndvTa ev elQrjvn fiaxQ^ xat ei)-
aTa^et nQorJl&ev eg eidatfioviav datfahl xai Ttva xat
Totg nQOTeQotg e^veatv otde ot avToxQaTOQeg eg Ttiv iiyefioviav
nQoaeka^ov, xai d(ftaTdfieva dha exQarvvavTo. o/icog re di
ev^ovhav rd xQdTtara yij^ xat ^iadaarig e^ovTeg aw^etv eMlovai
fid/lov i] Tr)v dQxrp' eg dnetQov excpeQetv Sic effertur
magnis laudibus imperatorum administratio. Huc
adde, quod legimus B. C. IV. in c. 16: . . . . f5 ^eog, ex nolUv
UQa eg tvv vvv xai>taTdf.ievog evraeiav. et exeunte eodem
capite: . , , . . eg er6atfi6viafia twv vvv naQovTcov
dvayQdtfJa).
1) Idem, postquam ipse invenf, repperi in Schweighaeuseri ed. vol. iTf.
p. 609: „Videtur ipse Appianus invidiae nonnullorum, qui Philosophiam
profiterentur, fuisse obnoxius.
2
l!
18
^ Octaviani gloria medio fere lioc capite celebratur: Tavra
6t dSmaec re cwv iqioIv dvdgm', xal rov svog avrm' fidhara
d^€T^ xal TvxQ, Trjv dQxiiv avCTrjaautvov ts ig sdqav daifaXri
xal ytvog xal ovof^ia t6 vvv dgxov «y savTov xaTahnovTog,
ini(paveaT€Qa.
Neque dubitat Appianus principatus originem
ad deum ipsum referre^); quod et c. 16. verbis, quae modo
protulimus, demonstratur et B. C. 11. c. 71: dkkd rdds fisv
(^xovofisi ^Bog k dQxrtv Tifids ir]c vvv snsxovar^g td navTa
viysfAoviag,
Facere non possum, quin hic commemorem Taciti diversam
opinionem. Qui quamquam concedit praesentium temporum
felicitatem ^\ tamen deorum erga imperium Romanum gratiam
nequaquam agnoscit^). Principatum vero patitur, quod ne-
cessarius sit."*)
Sed redeamus ad Appianum. Etiam totum populum
Romanum admiratur. cf. Prooem. c. 8: aQxn ts ovdsfua
nqor^m zrw fisxQc vvv tg loaovTO fisysi^ovg xal xQovov. —
SimUia legimus in Prooem. c. 11: /« ^^ 'Pwfiaiiov fisys^si
TS xal xQovo) di/ivsyxs di' sv^ovUav xal svvvxiav^ sg ts Ti^v
nsQixTiimv aviwv dQSi^ xal <fSQsnoviif xai TaXaLnwQi^ ndvTag
vnsQiiQav, ovTS Talg svnQayiatg snaiQOfuvot fisxQi " ^s^aiwg
sxQdTiiaav, ovTs avarsXXdfisvoi vaTg avficpoQaig .... f)ftov ndvTa
smninTovTa oi^x dnsaTi^as rij? ^ikoTifuag, suk .... xr> dQxr^v sg
») cf. Egger: 1. 1. p. 250. „. . .1' adn.ini«tration imp^riale qu' 11
se represente comme le but auquel tendait la Providence pour le salut
de Rome."
') cf. Tac. Agric. c. 3. „non tamen pigebit .... memoriam priorin
servitutis ac testimonium praesentium bonorum composuisse." et Hist I
c. 1.: „quod 8i vita 8uppeditet, principatum divi Nervae et imperium Tra-
lani, uberiorem securioremque materiam, senectuti seposui. rara temporum
telicitate, ubi sentire quae velis et quae sentias dicere licet."
*) cf. Hist. I. c. 3 : „adprobatum est non esse curae deis securitatem
nostram esse ultionem''. ibid. III. c. 72.: „propitiis, si per mores nostros
liceret, de.s." - Ano. IV. c. 1: „deum ira in rem Romanam, . "
*) cf. Nipperdey: in ed. (Berlin. 1874.) p. XIX.
^ *) Sic scripsi cum Schweighaeusero. Oodices habent: uiyi^.c i, xai
itivxiif diriytyAS di iv^ovAiay xui Xi^ivQV, ....
-T"
19
t6§s nQOTJyayov xal Tf^g svrvxiag wvavTo Sid Tr)v sv^ovXiav, — •
Ceterae omnes gentes, Graeci, Macedones, Assyrii, Medi, Persae
Komanis inferiores sunt. cf. Prooem. c. 8-10. Hoc modo
populi Romani studium, quo est Appianus, cum pietat«
quadam coniunctum videtur. Principatum enim pro-
fitetur a deo institutum esse, quod nos dicimus „vou
Gottes Gnaden", et opus a deo perfectum hominum
opera uso. Quae opinio multum valet ad rerum naiTationem
et singulorum hominum fatorum; quod postea patebit.^)
Aliis locis de civitatum formis Appianus non iudicat.
Nam quae Dominicus'^) protulit, iis fides iustitiaque illius
tantum illustrantur. Ex nonnuUis quispiam Horatianum illud
„odi profanum vulgus" cognoverit Ut in Pu. c. 38. de
Carthaginiensium plebe haec dicuntur: 6i 6s , olov 6xlog,
d(pQ6vwg r]yoivTo . . . . et despicere videtur urbanam Romae
multitudinem: B. C. r. in c. 30: o 6s nohTixog oxkog s^6a
et B. C. III. in c. 42. de Caesaris copiis seditiosis scriptum
videmus: ol6v ts oxkog dvwfta/Mg, fiSTSv6ovv. Sed haec exempla
parvi momenti sunt, quod in cuiusvis partis hominem con-
veniunt, nisi qui ipse humili plebe ortus est. Maiore gravitate
est is locus, quo de Gracchi filii tribuni plebis interitu agitur.
cf. B. C. I. c. 33 : ov6sva stl wipslovaiig ovts sksv'&SQiag ovts
6\fwxQaTiag ovis v6fiojv oihs d'^tojaso)g ovis dQx^^g, ... - Nam
si ne tribunus quidem plebis in Hbera re publica Romana
tuto versatur, quomodo omnino con^tare potest ordo aut
salus? Hoc enim fere modo explenda sententia esse videtur.
Tamen hic unus locus non sufticit, quo taedium liberae rei
publicae demonstretur; accedit, quod in universum ea civitatis
forma ne ibi quidem danmatur. Tale autem taedium in
Appiano fuisse, pro principatus studio, quod antea prae-
dicavimus, non negemus.^)
1) cf. c. III.
^) de Appiano, rerum Romanarum scriptore Graeco. Confluentiae 1844
in p. 20. sqq.
) cf. B. C. IV. c. 138: .... inif) drjf/ox^aTiag, oyofuaTog tieidovi
fAtv akvaiTekovg Je ccei.
2*
20
Caput II.
De nominibus deorum.
Age vero universa Appiani indole satis illustrata de
singulis rebus nobis nunc est agendum. Initium autem
capiamus a nominibus divino numini inditis. Quae
sunt aut nomina propria aut communia. Illa saepe leguntur,
cum de sacrificiis, templis, cultu divino verba fiunt. Haec
omnia ad aniraum Appiani perspiciendum fere nihil valent,
cum scriptor rerum quilibet et pius et impius talia com-
memorare haud raro debeat. Huc ii modo loci pertinent,
quibus ipsius scriptoris opiniones cognoscantur. Sunt autem
hi. Nominatur:
luppiter: in Ital fr. 8: . . . . ari^ismv yevo(.iev(av tx
Jiog dr^dujv .... in Hannib. c. 56: xal yiyvoiiiav(ov iv
'Pwjiill ai]iLUioov fx Jioi; (fofieQuiv, .... in B. C. 11. c. 151:
ubi agitur de Alexandro et Caesare: xcd to yevog tx Jwg
ilazr^v fxuifQog^ ....
luno: in Mithrid. c. 101: ... . t6v tioqov . . . . ,
ov xhi&Tivai voiui^ovai BoanoQov "lovg Siavyiiaiitvr^g, oif: ^ovg
ysvojiievrj xaid L,rf/,0TV7ilav "HQag ftpsvysv,
Apollo: in lllyr. c. 4.: AvTaQttag dt xal ex ^eo^Xa^Biag
^AjioXliavog tg laxarov xaxov ntQieki^elv, Quamquam hoc
enuntiatum pendet ex verbo (faaCv, quod si non addimus
cum Schweighaeusero ^), at cogitamus, tamen rem accidisse
Appianus credit. Nam in c. 5. legimus: toiovtov ^iev Sij
Tskog rijc dae^eiag 6 i^eog emihjxev 'lUvQcotg Te xai
KekTolg ....
Mars: de regib. in fr. 1.: yQxe Tore ^A^oQtyivoov t(jov
TJjJf *lTak(av (Pavvog 6 tov ^iQeo^g^ ....
») cf. App. ed. I. p. 833.
21
Venus: in Syr. c. 66: 6 fiev ^ij » ^ , , to Tf^g ^EXvfiaiag
UipQoSiTTig teQov eavXrjae, xal (pd^ivoyv eTe?.eviriae, ....
in B. C. II. c. 151: xal to yevog ex Jiog i\aTr(v exaTeQog, o
fiev (Alexander) AlaxiStig Te xal *^HQaxlei6rig, o 6e (Caesar) dn
^Ay%i^ov Te xal ^A(poo6iTrjg,
Vesta: in Celt. fr. 6. Vestae sacerdos narratur Roma
a Gallis obsessa ad deae aedem puogressus sacrificasse et
incolumis per medios hostes revertisse: o fxev Sij xtvSvveveiv
vntQ T(av ieQ(av eXofievog vti* avi(i)v eaco^ero xwv leQdiv^) xai
Tode (fTiatv (hSe yeveai^at Kdaatog 6 '^Pwfiatog.
Sol denique si non nominatur, at significatur his locis:
in Prooem. c. 9: aQxofievov Te xat dvonevov tov ^for, . . . .
in Pu. c. 113: ijji^ 6e toT ^eov neQt Seihjv eaneQav ovroc, ....
in B. C. IV. c. 79: SvvovTog aQn tov ^for, . . . . in B. C. IV. c. 85:
xXivoriog eg SeiXrjv eaneQav i'iSri rov ^fov, ....
Haec exempla contemplati concedemus multa non ita
idonea videri, quod ad verbum ex fontibus transcripta esse patet J
concedemus poiTo verba illa, quae ad solis occasum pertinent,
vulgaria ac sermone trita fuisse. Sed si respicimus B. C, IL
c. 151., Illyr. c. 4. et 5., Syr. c. 66., Celt. fr. 6., facere non
possumus, quin arbitremur Appianum credidisse illos
deos et exstare et agere. Quod etiam magis elucebit,
cum de antiquis fabulis verba fient.^)
Tamen miretur quispiam eum, quamvis saepe deum
agentem faciat, raro nominare deos certos, plerumque
uti vocibus communibus. Sunt autem hae:
Deus appellatur: 6 ^eog: in:
B. C. I. c. 83: TTijv Te yT^v 6 d^eog ent fieya eaetae, xai
veiog Ttvag iv '^PoijLiri xaTrjveyxe^ . . .
B. C. II. c. 36: aifid re yaQ eSo'^ev 6 ^eog laai, . . .
B. C. IV. c. 16: xai TdSe eyiyvero ovx ev iSiohtSt nokei^ . . .
dXld Tr^v SvvaTooTdTriv . . . Steaeiev 6 &e6g, . . .
B. C. IV. c. l3l: . . . j^?.dnTOVTog riSrjTOv i^eov, . . .')
^) vn avtwv eaM^ezo tmv Ibqmv ex sua sententia Appianus scripsisse
videtur. cf. Liv. V. c. 46. Dio fr. XXV., 6.
*) cf. p. 26 sqq.
*) Cum fontes, ex quibus Appianns bellorum civilium historiam hauriret,
servati non sint, diiudicari non potest, quo nomine dcus in iis significatus fuerit.
22
^eog in:
Samn. fr. 4,2: .. . ^foc S^ivffx&ar^af tr\c /iFyaXriYOQiag, . . .
Hisp. c. 2'd: . . . xai fid?lov fSoxei xatd ^fov exaaia
Sqccv, . . .^)
Hisp. c. 82: ... ^eoii aq.dg dnoTQenovtog ^ . .
Hann. c. 12: 'Avvi^ag Sf^ S^pov naQayovTog aviov^ . . .
Hann. c. 40: ... i^eov naQayovrog avcov . . .
Hann. c. 53: ^eog Se tiiot Soxel . . . dvciSovvat. . .
Pu. c. 106 : ... rriv fisv dqx^v . . . ^foc eSwxev, ...
Maced. c. 18: ... o rieoaevg . . . aviiyv ekaivovrog ^eov,
Syr. c. 28: i^eor ^hcmovTog . . .rovg ?.oyiafiovg, , . .
Syr. c. 69: ... i^eov fxeTtovTog . . .
B. C. I. c. 113: . . . ^kdnTOVTog rlSr^ ^eov, . ..
B. C. II. c. 62: ... if^eov naQayovcog, . . .
B. C. II. c. 63: ^eov qcfdg enl fierdvoiav dyovTog, . . .
B. C. II. c. 67: ... i^eov ^kdnTovrog . . .
B. C. II. c. 71: d)ld cdSe fxev ojxovofiet i^eog . . ,
B. C. III, c. 72: ... ilStf d^eor (^AdnTovcog, . . .
B. C. IV. c. 86: ... nvevfxaTog . . . xaid ^ebv . . . ysvo-
fievov . . .
B. C. V. c. 112: ... i^eog eg ibv ""A^dXav hfxeva naQij-
reyxe . . .
B. C. V. c. 140: ,..i^eov /^AaWorjoc . . .
To Saifiovtov in:
Maced. fr. 19: Ynt Havko} . . . ib Saifibviov iffDovriae ti]g
emvxiag.
B. C. I. c. 83: xai idSe . . , eSdxet xai ib Saifxonov . . .
nQoaijfitjvat,.
B. C. III. c. 61: ...tov Satfioviov . . . evoxkovvcog . . .
B. C. IV. c. 21: ovTO) lalg loVf avfi(foQaig xal cb
SaifxovLov enexeiTo.
B. C. IV. c. 184: d xai ib Saifxoviov . . , evefxear^ae^ . . .
) cf. Pol. X. c. 14,11: rinav th aT{)(tr6ntdov vniAa^e fxeiu rivog
^iov n^ovo(«s yiviai^ni t6 avfi^cdvov.
Eiusdem libri secuudo capite iiarrat Polybius a multis Scipioni sin-
gularem deorum favorem attributum esse. Verbis xaut i^ehv Poljbius non
utitur*
23
B. C. V. c. 128: . . ♦ to Satfxoviov . . . evefxear^ae . . .
o Satfxo)v in:
B. C. II. c. 149: ...10 neXayog ... tov Satfxovog xaT-
ejovTog . . .
Saifx o)v in:
Pu. c. 132: ... xat noXeig . . . SeT fxeta^aXetv waneg dvS^QO)-
novg Satfxova, . . .^)
B. C. II. c. 84: ... xacd Saifxova . . . ro nvevfxa ibv Uofx-
nijtov xaTeq^egev.
B. C. V. c. 87: vnb Sl eteqov Saifxovog dya^ov xo Tqiaxat-
SexaTov Tekog en^.rjaia^e . . .
B. C. V. c. 94: xa^d Saifiova S^dfX(foieQO)V nQoaiovtorv .,,
if^eoi in:
B. C. IV. c. 115: ...rnb tov S^ewv exSeSofxevai lotg
noXefxiotg.
Priusquam ad hunc usum declarandum aggrediamur,
magni interest cognoscere, num etiam apud priores historicos
eum offendamus. De Herodoto conferas, quae Hoffmeisterus
dicit^): „. . . beinahe immer, wenn er eine Begebenheit auf einen
hohern Ursprung zuruckflihrt, spricht er nicht von einem be-
stimmten Gotte, sondern nennt dann beinahe immer nur den
Gott, die Gottheit {if^ebg, ^elov.^ Satfibvtov) im Allgemeinen."
De plurali nimiero ^eoi ibidem haec legimus: „Sonst ge-
braucht Herodotos diese Mehrzahl vomehmlich nur dann,
wenn er mehr aus der Seele Anderer, als aus seiner eigenen
spricht."
Fere eadem de Thucydide dicit Bockshammerus'):
„Schon das ist in dieser Beziehung verdachtig, dass er nur
selten den Namen eines einzelnen Gottes nennt, und zwar
immer nur da, wo es sich um Angelegenheiten des Cultus
oder um subjective Ansichten einzelner Personen handelt;
*) cf. Polyb. XXXIX. c. 6: . . . «ffi uitn^tt^kEJv (laneq avd-Qwnovg
SaifjLova. Descripsit igitur Appiauus hunc locum ex Polybii historia.
^) cf. Sittlich-religiose Lebensansicht des Herodotos. Essen 1832. p. 8.
•) cf. Die sittlich - religiose Weltanschauung des Thukydides. Tiibingea
1862. p. 20.
24
noch mehr aber, dass er selber anstatt des Pliiralis <}€oi sehr
geiTie den Ausdruck to d^elov oder o ^fog gebraucht."
Itaque Herodotus et Thucydides cum Appiano consentiunt,
nisi quod uterque verbo to ^frornonnumquam utitur, quod
in Appiani historia non exstat. Xenophonti quoque
ea consuetudo est^) Ac ne Polybius quidem vacat.^)
Dionysius Halicamassensis, auctor Appiani gravissimus, a
ceteris historicis hac re non difFert^) Neque vero tam raro
pluralis numerus ^€oi invenitur. Plutarchus denique cum
de universo numine divino tum de singularibus deis disputat*)
Sic perlustratis scriptoribus Graecis causam talis usus per-
scrutemur. Naegelsbachius, ubi haec disserit^), Graecos unius
voluntatis divinae potentiam sensisse existimat, cuius initium
in ipsis Homeri carminibus animadvertit. lovis enim voluntas
absoluta ab Homero habetur,*) ceteri dei principum concilii
locum obtinent Aetatis autem, quae post Homerum fuit,
opinionem Naegelsbachius sic describit^): „. . . weit wichtiger
ist die Gliederung der Gcitterwelt nach Familienbeziigen. In
diesen erscheint das Zusammenstehn der Hauptgottheiten
recht eigentlich als ein Organismus, der von einem Punkt
aus Dasein, Leben und Wirksamkeit empfangt. Als dieser
Mittelpunkt stellt sich uns Zeus dar." Et alio loco»): „ . . . Zeus
ists im Gnmde, der in der Gemahlin, in den Brlidem und
in den Kindem wirkt, " Tum transit^) idem vir doctus
ad historicomm eam dictionem, de qua hic quaeritur. Verba
^f wr TK, ^€6g, o ^foc, o Saif,im\ co ^€Tov, t6 6aifi6nav, ol i^€oi,
i^€oi unius dei cultum indicare dicuntur.^») Deinde vicissi-
>) cf. Nagelobach: Die nachh. Theol. p. 138.
«) cf. Unger: „Polybios und Diodoros uber den Soldnerkrieg" in*
Rhein. Mus. N. F. XXXIV. 1879. p. 104.
3) cf. Busse: de Dionysii Halic. vita et ingenio diss. inaug. Berolini
1841. p. 33. et 36.
*) cf. Volkmann: 1. 1. n. p. 249. et 250.
*) cf. 1. 1. p. 138.
•) cf. Nagelsbach: Die Homerische Theologie.» 1884 p. 139.
') cf. Die nachhomerische Theologie: p. 131.
•) cf. ibid. p. 137. — ») cf. ibid. p. 138.
w) cf. ibid. p. 138.-140.
I
25
tudine ostensa, qua usi historici modo unum modo plures deos
agentes inducunt, hic est exitus^): „... eben aus diesem
Wechsel der monotheistischen und polytheistischen Ausdrucks-
weise geht zur Geniige hervor, dass die monotheistische
Eichtung eine fast unbewusste, naive, ein dunkler
Trieb ist, ein Licht, das in die Finstemiss scheint, aber
von dieser nicht begrifFen wird."
Equidem huic interpretationi maxima ex parte assentior
ratus unum numen divinum historicos obscure sensisse. Sed
unum in medio reliquit ^NTaegelsbachius. Quaeritur enim, cur
certi dei rarissime apud rerum scriptores nominentur, apud
poetas, qui eodem unius dei studio sint, frequentissime.
Cur porro communes illae voces in historicorum scriptis
continuo praeferuntur, in poetarum carminibus o ^foc, o
SaifiMv, To Saifxovcov vitantur? An Herodoti magis coluerunt
unum deum quam Aeschyli? Quam difficultatem ut solvamus
non sufficiunt, quae Naegelsbachius dixit. Praeterea con-
siderandum est, quantum intersit inter orationem
poetae et rerum scriptoris. Poeta enim, etsi deorum
potestates singularium nequaquam sunt definitae, tainen bella
Marti, amores Veneri, alia, quae ad naturam et vitam huma-
nam pertinent, attribuere solet deis aliis. Atque iure
haec fingit, cum hoc modo magis varia et definita dictio fiat.
Ut breviter loquar, poetae ratio dicendi sensui subiecta
esse debet. Sed historico, si quid ad deos refert, certos
deos, quos vult, nominare non licet. Nam refert, non fingit.
In universum autem divinae voluntatis admonere eos, qui
legunt, ita non est fingere, ut pietas potius vocetur. Itaque
apta snnt verba (o) ^€6g, (o) Saifxcov, t6 ^€ioi\ ro 6aifi6vtoi\
Quae omnia ab historicis nominum propriorum loco posita
sunt. Contra voces i ^€6g, o Saifiwv, xo d^€lov, td Saifi6vLov
a poetis plerumque vitantur, quod, obscurae ut sunt, ad eorum
sennonem sensui subiectum non quadrant.
Haec hactenus. Age vero inquiramus, quomodo inter
se habeant nomina ab Appiano numini divino indita.
») cf. ibid. p. 140.
26
Inter verbum ^sog et Satjuaiv apertum discriraen non
fit. De neutrius enim natura usquam disputatur, nedum
altenim ad alterum referatur. Quamquam uuo loco inter
bonos et malos genios discerni videtur. Nam cum Octavianus
cum Sex. Pompeio congressus in angustiis esset, legio tertia
decima auxilio venit adducta a deo quodam, quem nominat
Appianus eTSQov Smfxova Hyai^6v^\ i. e. alterum atque eum
bonum genium. Itaque adversas res a malo genio antea esse
factas existimare necesse est. Quae cum ita sint, verisimile
est significari eo loco animalia medium locum inter deos et
homines obtinentia, qualia esse omnibus temporibus Graeci
opmabantur. t6 Sai^ioviov denique semper idem est ac numen
divinum vel deorum neque usquam articulo caret. Nam
neiitrum genus adiectivi Saifimnog quod est, ipso articulo
nomen subtitantivum iit.
^eoi. Pluralem numerum extra orationes semel,
in orationibus saepe inveniri adpostremumpraedicaverim*-*).
Caput III.
Unde cognoscatur numen divinum.
Enumeratis deorum nominibus, unde cognoscitur eos et
esse et agere? Jnde ab antiquissimis temporibus Graecorum
religio imprimis posita erat in fabulis a maioribus tra-
ditis.') Quae a poetis non lictae esse habebantur, sed
cultus velut fundamentum magna apud plerusque auctoritate
erant."*)
') cf. B. C. V. c. 87.
•j cf. c. IV.
») cf. Nagelsbaeh: Nachh. Theol. p. 157/158: „Fur den Griechen ist
Wissen im AllgemeiDen Erfahrung, die h-storische Kenntniss der Dinpe und
die Quelle des Wissens ist Ueberlieferung." ibidem p. 158./159. „Somit ist
auch das Wissen von den Gottern ein historisches."
*) cf. Klix: Thukydides und die Volksreligion. ZuUicbau 1854. p. 22:
„Im Glauben des Volkes fand die Religion ihre hauptsachlichste Stiitze in
demHerkommen, welches von den den Gottern naherstehenden, mit ihneu in
engster Verbindung lebenden und das, was sie uberliefern, aus unmittelbarer
Offenbarung wissenden Vorfahren stammte «' et p. 23: „ und diese
Anschanung Issst sich aus allen Zeiten belegen."
27
Itaque magni interest explorare, quanti eas Appianus
aestimaverit. Ac primum quidem exempla colligamus: cf.
de reg. fr. 1.: Eaunus Martis filius appellatur^). Illyria
narratur^) nomen accepisse ab Illyrio, Polyphemi filio. Poly-
phemum autem et Galateam, postquara e Sicilia abissent,
Galatas rexisse et Gallos et Illyrios. Tum pergitur: xal
roSe fioi fidXfaia^ nolka jnv^evovroov 'heQa nolkwv^ (XQtaxei,
Itaque, ut Polyphemum mittamus, Galateam olim fuisse
Appianus credit. ^N^eque est dubium, quii; nympha illa signi-
ficetur, quam a Polyphemo amatam esse inter omnes constat.
Ex utroque exemplo ehicet pio animo Appianum
accepisse, quae de vetere hominum et deorum consue-
tudine tradebantur. Hac autem imprimis nisum esse
deorum cultum docet Naegelsbachius.^) In Mithrid. c. 103.
haec scripta videmus: rovg KoXxovg enijet (Pompeius)
xa^' iaTOQtav xf^g ^AQyovavToiv xal JioaxovQwv xai 'HQaxltovg
emSrifiiag, xo nd^og ^dXiaia iSelv eMXuiv, o nQOju^jO^et (paal
yevea^at neQt t6 Kavxaaov oQog. Deinde refert Appianus ex
Caucasi fontibus accolas aurum. colligere velleribus in flumine
sic suspensis, ut illud adhaereret. Adduntur haec: xal loioviov
7iv tawg xat to %Qva6^ia)Jov Airirov SeQog^).
Neque vero aliud fabularum antiquarum inter-
pretationis exemplum exstat neque id ipsum ab eo
inventum est. Tamen, cum ex fonte suo transcriberet, com-
probavit. Itaque talia ut non quaerebat, ita, cum semel
offenderat, non repudiabat. Quod addidit cpaai, hoc
verbo et similibus a scriptoribus Atticis certe tradita
significantur^). Is usus multum valeat ad nonnullos alios
locos intellegendos; neque tainen ausus suni, ea enuntiata
quae pendent ex (paaiv, keyovatv, similibus verbis tanti
aestimare quanti alia. Sed exempla pioferanius nonnulla;
') cf. p. 20. - *) cf. Illyr. c. 2.
*) cf. Hom. Theologie.3 p. 144. Nachhom. Theol. p. 159.
*) Jordanus (1. 1. in p. 93.) eadem Strabonis interpretatione allata utrum-
que scriptorem ex eodem fonte hausissa nescio an iuie coniciat.
*) cf. NagelsbacL: Hom. Theol. p. 388. not. 21.
f
28
Legimus B. C. 11. in c. 20: o Mtlayv , , , ig trv narQiSa
Aavov^iov^) e^i^Bi^ r^v Jtofir^dr^ (paof'v . . . olxiaai, . . .
ibid. in c. 39 : ... JiQQaxog^ vofit^([aevog etvac TloaetSiovog^ . . .
ibid.: ... rw Jt^QQaxm dvvefidxr^aev o ^HQaxXf^g . . .
ibid. : (paal . . . JvQQaxov naXda ^Ioviov vtp ^^HQaxXtovg
t^ dyvoCag dnoi^aveiv, . . .
Sic praefertur modo obliqua oratio moJo ea, qua certae
res narrari solent.
Etiam graviora simt, quae exstant B. C. II. in c. 151^):
Alexandri origo ducitur ab Hercule, Aeaco, love, Caesaris
ab Anchise ac Venere. Ergo deos cum mortalibus se
miscuisse conceditur, cum nobilium Romanorum genus
divinum habeatur.
Nihil novi discimus ex B. C. IV. c. 41 : olov nov xai
Tov Alvetav yQaifovatv aideatflov roig noXefxtotg yeveab^at^ (peQovra
zov nareQa, aut ex B. C. IV. c. 105: ev^a xal ro ndO^ogTfi KoQjfj
(paaiv dvOtCofievr^ yeveai)^at, xai norafiog eart Zvydxrr^g^ ev w tov
lyeov neQMvrog t6 aQfia tov ^vyov a^at leyovat, xai rw noiafiio
yeveaitat to ovofjia»
Ex iis exemplis omnibus haec conciudimus: Non secus
atque Homerus etiam Appianus opinatur deos homi-
num in conspectum olimvenisse atque ex mulieribus
mortalibus liberos genuisse. Etiam aliae fabulae
antiquae num verae sint, non inquirit. UUam vero
rationi repugnare contendere non est ausus>
Cum Appiano Graecorum multitudinem consensisse,
Naegelsbachii verbis, quae supra protulimus, apparet. lam
exponamus, quanti, quos imitatus est, priores historici, auctores,
aequales fabulas antiquas fecerint:
Herodotus a poetis ficta esse, quae de deorum ortu et
affinitate traderentur, censet'). — Thucydides fabulanim
^) Sic scribo cum Schweighaeusero in App. ed. III. p. 739./740. —
Codices praebent 'Act^oviviov^ Candidus vertit Lauinium; Mendelssohn (in
App. ed. p. 705.) scripsit Anvohmov.
«) cf. p. 21.
') cf. Meuss: Der sogenannte Neid der Gotter bei Herodot.-Licgnitz
1888. p. 5.
29
personas homines putat eodem genere, quo aequales^) Tamen,
etsi ad religionem eius nihil valent, ea, quae ad historiam
pertinent, accipit, si probabilia videntur^). Xenophon fabulas
magni aestimans tanta verecundia commemorat, quanta Graeca
pietate oriri solebat. Polybium talia neglexisse inter omnes
constat^). De Dionysio, cuius ex scriptis multa transtulit
Appianus, Busseus haec dicit^): „demonsti*are aliquis conetur,
Dionysium omnes deorum fabulas rejecisse, sed non recte,
nam nonnullas veras habet. Rejiciendae autem sunt eae, in
quibus indignum alicjuid natura divina narratur, (Antt. Romm.
I. c. 77. p. 196. . .), accipiendae, quae utilitatem
aliquam afferunt; . . . ." Medium igitur inter historicos
locum Dionysius obtinet nec longe dissentit ab Appiano,
Alia et Appiani dissimilis est Plutarchi opinio, cum
interpretandis fabulis multum operae det. Sed diversa com-
probasse videtur. Nam et transferre illas amat et geniorum
facinora vera putat^). Hoc niodo sibi repugnat^). Ceterum
negabat fieri posse, ut dei cum hominibus miscerentur''). Fere
eadem, quae Dionysius et Plutarchus, Stoici docebant**).
Quibuscum discrepat Appianus. Contra cum plurimis aequa-
libus congruisse videtur. Nam ipsa Stoicorum et Phitarchi
studia fabularum philosophia defendendarum atque etiam
Luciani ludibria testimonio sunt, quanta apud plerosque
auctoritate eae fuerint, cum et copiose defenderentur et
vehementer illuderentur.
Deos, praeterquam quod ipsi hominum in conspectum
olim venerant, aliis modis voluntatem etiam postea saepe
indicare Graecorum erat communis opinio, Plurimum autem
valebant omnibus temporibus oracula. Eorum, quae locis
») cf . Klix. 1. 1. p. 23.
*) cf. ibid. p. 25 et p. 29.
^) cf. Markhauser: Der Geschichtschreiber Polybius, .
1858. p. 130.
*; cf. 1. 1. p. 35. —
*) cf. Volkmann, I. 1. H. p. 307.
•) cf. ibid. p. 307. et 308.
') cf, ibid. p. 257.
•; cf. Zeller: 1. 1. Ill^, 1. p. 321 sqq.
. Miinchen.
30
celebribus clarisqiie edebantur, unnm, Apollinis Didymei, ad
Miletum culti, commemoratur. cf. Syr. c. 56: Xtyfrat 6'avTM
(Selcuco) . . . XQWov sv JidvfitMg ysvtdb^ai nvv^avo^itvoj nsffl
Trjg 8g MaxtSoviav enavoSov, "/ir) annS' EvQomi]v^). 'Aairi rot
noXXov d^ieivwv:' Ne quis arbitretur hj^Tat verbo commotus
suam opinionem Appianum non proferre hic, in c. 62. haec
legimus: xal 2fAsvxog fisr ovio) Tfkfvrq, . . . xai fioi SoxfT xal
k jovTo avTO) avrfvfx^vat to avTo Xoyiov, "/<*) anfvS'
EvQwnr^v. "Aah] roi noXlov djusho^v:' Tum demonstratur,
quam verum oraculum fuerit. Praeterea, si non sacra loca,
quibus oracula edita sint, nominantur, at tamen duo versus
referuntur, qui unde fluxerint, nescimus. cf Syr. c. 63:
XfySTat 6f xal nsgl avrov rov ^avaTov nort ai to) (8eleuco
eidem) XQO)fikvo) Xoyiov nQoayoQsv^vat ''"AQyog dXf vofifvog
To nsnQO)fi fvov slg STog ijjf/^.- sl 6 "AQysc nfkdaatg, T(ks
xfv naQU fwiQav oAo/o." Rursus iis, quae sequuntur demon-
stratur rectum hoc oraculum fuisse. Etsi Hieronymo Cardiano
Seleuci historiam Appianus debet, dubium non est, quin,
quod tam copiose eam rem tractavit nec contraxit, ut
permultas alias, ipse oraculum miratus sit.
Multae naiTantur vaticinationes non solum vatum, verum
etiam aliorum hominum. Ut Sullam principatum praedixisse
dicit Appianus in B. C. T. c. 104: Cum enim dictatura de-
posita Sulla a foro abiret, adulescens quidam conviciis vexabat.
IUe aequo animo perferens respondit shs dno avvfasoyg shs
xai TVXV xaTajtiavTSvofisvog twj' faofifvo)v, . . oTt xoiXvaft
To fiftQaxtov ToSf STSQov dvSQa dQXi)v Totdvds fxovia
dnod^fa^at, Cum quilibet alius fluxisse tale Sullae dictum
ex ratione ac consilio arbitratus sit, Appianus verborum
magnificentia quadam sic pergit: xai 'Po)fiaiotg fifv ovto)
ysvsai^at ami^vsx^ /ifr' okiyov, Fatov KaiaaQog Tt]v dQxi]v
ovxfTt fis^fVToc .... Neque hic neque B. C. I. in c. 121.
homines vatum ordinis vaticinantur, sed divinitus inspirati.
Agitur ibi de populo Romano postulante, ut Crassus et
') evQfinriv habent codices optimi: Mpndelssohn Plethonem seciilus
scripsit EvQuinr^yd^ sed adnotavit EvQ(oni]v fortasse teneri posse. (cf App
ed. p. 42b).
:i"
31
Pompeius reconcilientur: wg . . , xat d^sokr^nToi rtvsg nQovXfyov
noXXd xai dftvd fi fii] avvaXXayfifv ot vnaTot^ ....
Pompeium ante pugnarii Pharsalicam angore vexatum
esse, etsi mirum non est, arcana causa, ut solet, Appianus
declarare studet. cf. B. C. II. c. 69: fhs u xat fiavrtxoiiSQov
avnn\ nXr]atd^ovTog r]d\ rov xaxot^ avvfrdQaaaf^ ....
Maxime confirmatur oraculorum auctoritas Caesaris caede.
Poenas dare Appiano videtur, quod vates contempserit.
cf. B. C. ir. c. 149: df xat rotdivSf nQoayoQfvafwv
avio) avv ToawSs tov fidvi fo)g ^d^aft ysvofisvo)v, xat ar^fisioiv
(ov nQOftnov srfQo^v vnfQtdd)v nQoy<X^f xat STsXsihr^asv., ....
Etiam principatus a vatibus praeiiuntiatur. Sed hoc oracu-
lum tam mgens et vati ipsi tam immane erat, ut diutius
vivere nollet. cf. B. C. IV. c. 4.: xal o nQsa^maTog avTeHv
rdg ndXat ^aatXfiag snavr]^stv ftnoU', xai ^ovXfvafiv dnavrag
XoiQtg favtor fidvov^ /o aidfia xarsaxi xal ro nvsvfia ^w^'
dnfd^avfv. — Parvi suiit momenti, quae inveiiiuntur B. C. IV.
in c. 138: dnr^vir^af ys fii]V aviotg (Antonio et Octaviano post
pugnam Philippicam) xal o avvtdvrfg tg rr^v fidxt^v fnffiavrfv-
aavro Pojfiaiotg' fxQii)}^ yaQ ainorv r) noXirfia .... xai ovx
fnavfiXt)^fv fc dr^fioxQariav frt., .... Verbum enim sntfiavtfv-
fai^at eo loco potius praedi{»endi i. e. ex iis, quae anteeesserunt,
coniciendi vim habet.
Quibus de rebus omnibus Dominicus sic iudicat^): „Vi"i
sensum eventumque quem talia habebant, interdum quidem
apponit, tamen nusquam ex modo quo narrat colligi potest
ipsum fidem iis habuisse .... et in p. 29: „solet autem nobis
videri vir . . . nec superstitionibus imbutus nec suspiciosus, ..."
Tanta laude dignus Appianus nou est. Neque enim
exempla, quae modo attuli, superstitionibus imbutum eum
non fuisse putare sinunt. Immo omnia si(i narrata sunt, ut,
quamquam proprium iudicium additum nullum est, tamen id
ipsum manifestum sit. Vera enim esse oracula Appianu s
et ipse credidit et eorum, qui legerent, animis oppo-
nere volebat. Nisi fidem oraculis habuisset, non tam sedulo
ea narrasset, quae exitu confirmata essent, neque alius generis
*) cf. 1. 1, p. 28.
32
signa caelestia tam multa collegisset, quam infra cognoscemus
neque de oranibus tacuisset, quae vaticinationum fidem labe-
factare possent. Quodsi B. C. II. in c. 149. coniuncta sunt verba:
vne^,6m, n^o.,Xi^e .ai hsle^r^asv .... clariore iudicio opus
Bon est. Itaque exemplorum summa ad iudicium adducimur
Domimci contrarium: Patet enim Appianum oraculis
tidem habuisse sive locis sacris ederentur sive a
vatibus sive ab inspiratis divinitus hominibus; quolibet
deum uti posse, „t voluntatem suam aperiret. Sed quisquis
contempsisset vaticinationes aut illusisset, sua cum pernicie
eum impium se praebuisse.
Praeter oracula indicant dei consilia sua mortalibus
ignis caelestibus ct portentis. Quorum ex copia ipsa
.ntellegimus, quantam iis attribuerit Appianus verecundiam.
Wuia.-' quod omma reruni eveiitu confirmantur?
lam ad ipsa exempla transeamus.
non s^tr '*^''""' "' "' ''^"''' ^*™" ••^''^"'•''^«"^ significata
cf. Ital. fr. 8: Sr* <n;,,«'ft,i. rfvonhm tx Jd, „'r,<Jri>,. . . >)
Hann. c. 5«."), ' ' " ^'
noXXa !' V^' >'■ ^^-'- "^-^" '*'* "^" ^'?"''"« "/^- ^»^^"'^
noUu Ts a).Au unuiaia eyiyvsin Ao-itnr 1„ n
riiino oi„-i„ • ^- ■ ■ ■ ■ ■ •^giiiir de Crasso.
Cmus clade mgenti signa comprobantur.
bplln'^^*^!-"' '° f ^^" """'^* P™'^'^'* ennmerantur, quae
bello civih secundo antecesserunt: HXla re noUu kLoT,
Ac sublata est libera res publica.
Naturae miracula exstant haec: i„ Celt. fr. 13. pugna
J/*w,. (Carbo) e. ^n. toy«c mi S,,^go, .„i ^^,rrai fiaoeTac .
„„.„, ,,,, ,,„„, ,,„^ ^^ P-^- 2_^sea „,
•) cf. p. 20.
33
cf. Syr. c. 56: xai iv MaxeSovCq t^v aaxiav avrov^)
(Seleuco) rriv TrarQcfav, ovSevog aipavrog^ exldinipai nvq fisya.
in B. C. I. c. 83.^) pergitur: t6 tb KaniTiohov ....
FVBnqrfi^% xal rijv ahlav ovSeig infvoei, Omnia praenuntiant
belli civilis, quod sequitur, terrores.
In B. C. T. c. 110. legimus: xai avfi^dXXovatv dXhjkoig
(Sertorius Perperna, Pompeius Metellus) .... xxvnov 6'fv
ald^Qi^l^ (fo^BQov xai daTqanwv naqaXoyow ysvofitviov, rddf fisv
(Lg efinsiQonoXsfiot SitipSQov dxaTanktjxTMg .... Hic quispiam
opinatus sit apertum esse exemplum impunitatis impii animi.
Sed erraverit. Nam quod postea magna ab utrisque caede
facta tamen anceps pugna est, satis magno Appiano docu-
mento fuerit diem illum ad pugnandum aptum non fuisse.
cf.: B. C. II. c. 3G: alfid ts yaQ sdo'^sv 6 ^sog vaai^ xai
^oava IdQwaai^ xai xsqavvoi nsaslv sni vswg noXkovg, xai rifUovog
TSxslv . . . . B. C. II. c. 68: . . . asXag f§ ovqavov StanTav dno
Tov KaCaaqog sg ro JlofinriCov arQaTonsSov sa^sad^, . . . . Et rec-
tum est id prodigium. — De B. C. II. c. 149. cf. p. 23.
cf. B. C. II. c. 150: KaCaaqi 6s r^ ts ^lovcog ^dXaaaa siiSy
XSfimvog fisaov nXwrri xai stStog ysvofisvri^ ....
Auspicia^) quoque diligenter respiciuntur : cf.:
B. C. I. c. 75: . . . To fidvTSVfia oficDg dnnjvTa (Mario) ro
Twv snrd vsoyvav dsTm\ Atque fuit septies consul Marius.
B. C. III. c. 94: sd^vs (Caesar Octavianus) ScaSsxd oi
yvniav (pavsi^wv oaovg (paai xai *Pa)jUi;A(j) t^v nohv oIxC^ovti
o(fi^i\vat»
Ciceronis morti haec auspicia antecesserunt: sg ro SoDfiaTtov
avTot xoQaxsg sanrdvTsg sxXa^ov .... xai t6 tfidrtov dnsavQov dno
Tov awfiarog^ s(ng oi d^SQdnovrsg arifirjvdfisvot t6 ytyv6fisvov stvai
avfi^okov sx Tov d^soDV .... y^yov .... (cf. B. C. IV. c. 19.).
Haec fiunt ante pugnam Philippicam: Svo Ss dsToi xara-
nrdvTsg sg rav arifisCcov dvo dsTovg dn* dqyvQov nsnotrifisvoiK^
sx6XanTov avTovg, rj cog STSQotg Soxst nsQtsaxsnov xai
naQSfisvov^ .... fis^Qt nQo fitag Tfjg fxdxrjg rjfiSQag dnmTr^aav.
*) avtov habent cdd. optimi, «vrco deteriores.
"") cf. p. 22.
^) Auspiciis et haruspiciis copiose tradiiis Appiiinus praebet se potius
Romaui imperii civem quam Graecum.
3
34
(cf. B. C. IV. c. 101.) Quanta diligentia rettulit Appianus
quae plures tradiderunt !
Etiam maiora signa ante eandem pugnam acciderunt:
dsToi dvo tg t6 ^ueTaiximov avfineaovTeg (Uhjkoig STToXtfiovv ....
(fvyovTog Ss tov xma Bqovtov, ^o^j ^Jyf ^^i^ ^) . . . Sic Bruti
(clades indicata est. Quod Cassii interitus praenuntiae aves
ab Appiano desiderantiu", levissima captantur, quae in peiorem
partem trahantur. Avium enim turba tacite sedentium
supra castra calamitatem praenuntiasse dicitur. cf. B. C. IV.
c. 134: ... oQved ts nolla vntq t6 aTqaTonedov avTov
xad^Vjfieva^) xkayyip oiSe/niav^) i](ftei, . . . Si clamorem aves sus-
tulissent, eandem in sententiam Appianus convertisset. Mirari
hercle debemus ab historico nec rudi nec stulto talia com-
memoratu dignata esse.
Ne sacrificiis quidem imiquam homines falluntur. Ut
cum coniurati consilium cepissent Scipionis castra incendio
delere, sacriliciis constanter iniquis salus debita est: 2xmio)vi
Se ^vofievio xivdvvov t« leQct e67J?Mv efinQy]afiov' wc
d*ovx dviet to, teqa t6v efinQ7]afi6v vnoSetxvvovua, 6 jnev
(cf. Pu. c. 29.). — Etiam Caesar vitam conservasset, nisi cum
oracula tum sacrificia contempsisset. cf. B. C. II. c. 115:
i^vofievi^ Te noXXdxtg r^v to. anfiela (fofieQa. . . . et B. C. II.
c. 116: xal ndktv Toh' leQCQV ijv rw Kaiaaqi to fiev
nqmov dvev xaqdiag, i] wg hegot keyovatv, 7] xe(fah)
Totg anXdyxvoig ekeinev. Ut supra ita hic unus nuntius
Appiano non suffecit. — Eadem hostiae facies Alexandro sacri-
ficanti ostensa est. cf. B. C. II. c. 152: eyeveTo yd^ exaTeQu^
et Alexandro et Caesari) 6tg dko^a, xal ra fiev nQeoTa xivSvvov
a^pakeQov vnedet^ev, tu SevTeqa de eg t6v ^dvaTov avrov,
Deinde duobus capitibus longis utrumque oraculum verum
fuisse demonstratur. Cuius documenti ultima verba sunt
gravissima: cf c. 153: , . . xal edkojaav o>wc vn6 zrw Xdyc^ twi'
fiavTevfidTCDV.
*) cf. B. C. IV. c. 128. — *) Coiicedo placere mihi Mendelssohni
coniecturam TjeTouiya. (cf. App. ed. p. 1051.)
*) Candidus vertit : moestum clangorem edidere. Dio (cf. XLVII. c. 40.)
terribilem clangorem aves edidisse ait. Itaque nescio au scripserit
Appianus dnyi^y.
35
Memorabilis est enuntiati structura in B. C. TI, c. 153:
. . . fiexQf^ ^Qadvv6vT(t}v aiTO) (Caesari) raJr teQwv SvaxeQdvag
V^A^f xal dvj^Qe^rj.
Ad sacrificia denique aliquo modo pertinent, quae narrantur
B. C. II. in c. 68: «vrw 6e tco Ilofimjio) Trjg avTrjg vvxTog
(ante pugnam Pharsalicam) Ttva roiv leQeioxv exg^vyovra ov
avveX7J(pd^7], . . .
Nec desunt mira somnia. Ut paene absurdum est existi-
mare somnio impulsum Caesarem, contemptorem omnium
portentorum, Carthaginem restituisse. cf. Pu. c. 136: . . .
. . . rdiog KaXaaQ . . . leyeTat^ tTj KaQxriddvt naQaauQa-
Tone6evo)V, vn evvnviov aTQaTov nolvv idcav xkaiovTa evoxhj'
d^ilvat, xat amixa eavTO) eg fiviqfiriv vnoydipaad^at KaQX^t^Sova
avvoLxi^etv. Quamquam leyetat verbo opinionem attenuari
non nego.
Ex somnio Dido vitae periculum imminere cognovit. cf.
Pu. c. 1: ri 6e e^ evvnviov tov (povov eneyvo)., ...
In Syr. c. 56., quod rerum mirarum plenum est, legimus:
xat ovaQ avTov Ti^v firiieQa ideh\ . . . De quo somnio copiosius
tum agitur.
De LucuUi somnio haec scripta videmus in Mithrid.
c. 83: . . . Tr)r noXtv (Sinopen) evi^vg elev^eQav ^(fiet
dt^ evvnvtov, o TotdvSe rjv. Hoc quoque somnium accuratius
narratur.
Sullae mors eodem modo praenuntiata brevi accidit: cf.
B. C. I. c. 105: . . . 61' Totg dyQotg evvnvtov edo'^ev tSetv, ort
avT6v 6 6aifio)V rJJi^ xakoirf . . . xai vvxTog eTekevT^joev^ . . .
Pompeius somniavit ante pugnam Pharsalicam: cf B. C.
II. c. 69: . . . ovaQ e(paaxev aQzt vetov ev ^Po)firi xa^teQovv ^A(fQo6iT7^
vtxrj(p(}QO). Qua de causa turbatus est Pompei animus, quod
eum perdere dei decreverant, ut principatum instituerent.
Caesaris mors cum multis prodigiis tum somnio ostenditur:
cf. B. C. II. c. 11 5 : . . . xai yvvij (Caesaris) KaknovQvia evvnvtov
alfiaTt noXlti xaraQQeofievov Idovaa xaTexooXve ftii nQoekb^elv,
Ad Philippos Octavianus somnio commotus hostes efl^u-
git: cf. B. C. IV. c. 110: . . . xai to aioaToneSov e^etAov,
(hostes) . . . KaiaaQog avTov di* ivvnvtov evdov ovx dvTog^ . . .
3*
M
36
Varii generis prodigia sunt haec : cf. de reg. fr. 2. : ...
taffdyy] (Romulus), ^' wq akkoi (faaiv, riffavia^ri.
cf. Syr. c. 56 : ^AXs^dvSqo^ .... dvsfxoq ifmsacov rgnaae
To didSrifia, xai (feqofiBvov exgmda^] Sovaxog iv rdipio rivog
dqxf^lov paadecog. xal eat]fiaivB fitv ig ttjv tsXbvt^v tov
paadB'a)g xai toSb, .... Atque porro tractatur haec fabula
usque ad finem capitis.
Seleuci milites Seleuciam condere iussi cum initii sig-
num exspectarent, etsi vates de industria rem traxerunt, tamen
subito aedificare urbem coeperunt deo auctore. cf. Syr. c. 58.
Pompei cladis cum alia signa sunt tura hoc : cf. B. C. II.
c. 68; ... xai nBXiaawv BafiQg ini rolg ^(ofioig ixdd^iaB, ^t^ov
v(oxBXovg. In B. C. IV. c. 134. multa miracula enumerantur, quae
pugnae Philippicae autecesseinint : Kaaai(p . . . o qa^dovxog
dvBaTQafifikvov Tofv aTB(fav(n^ btib^xb xai Nixr], xQvaovv dvd^rifia
Kaaaiov, xarBnBaBv .... xai fiBhaamv inBxdi^ipco awBXBig
iafioi. Atque toto capite de talibus rebus agitur; ut a
Bruto genius conspicitur et exercitui Aethiops obviam it.
Antonio calamitates imminere ex immanibus portentis
cognoscitur: cf. B. C. V. c. 79: . . . tt^oc O^i^Qi^o^' Tig rfigB^ri
dBdanavrifiBvog, dvsv tov n^oacSnov fwvov, ovtb ti ^orjaag
ovTB Tivog .... ^aihiiiiBvov' . . .
cf. B. C. V. c. 80: KoQVKptxioy (Octaviani duci) fih 67)
XBifKov nBQinXBovTi iniyiyvBTai, xai fidvr] Toh^ vbcov 7) vav-
aQxk n nvofiBvr] Kaiaagc 6iB(f'JdQri- xai bSo^b tovt ig Ta
fiBlkovTa Ofifif^vai. Brevi autem calamitas accidit.
Unum miraculum reicit Appianus, sed videamus, qua
causa permoveatur: In Mithrid. c. 53. narrat Fimbriam
Troia expugnata ne Minervae quidem fano pepercisse, sed
combussisse. ro ds Tfjg ^Ai^^ivag sSog, 11 naXMdtov xalovai
xai dtonBTBg i^yovvTat, voful^ovai rtvBg BVQBd^iivat totb
dJ^QavaTov, el fiii Jtofi^jdrig aiho xai WvaaBvg
iv T^ TQOiixi^ BQyo^ fiBTi^VByxav i'^ "DUov.
Haec sunt exempla. Si forte quis quaesiverit, cur ne
ea quidem, quae pendent ex verbo (faaiv vel simili, enuntiata
omiserim, satis memorabile est Appianum omnino rettulisse
37
talia. Huc accedit, ut rerum exitu plerumque confirmetur
eorum auctoritas. Copia exemplorum opus erat, ut primum,
quantum spatium eis dedisset Appianus, deinde, quam varia
essent, illustrarem. Neque, si quis dixerit omnia ex fontibus
Appianum hausisse, superstitione eum liberaverit. Itaque
ad hunc exitum pervenimus: Appianum utquemlibet
antiquae pietatis Graecum superstitioni deditum
fuisse.^). Neque vero magno opprobrio hoc ei faciemus, si
consideraverimus omnibus atque iis splendidissimis temporibus
fere eadem non solum rudes, verum etiam humanissimos viros
credidisse. Quantum poetae, imprimis tragici, oraculis, signis,
portentis tribuerint, quis est, qui nesciat? Sed etiam sapien-
tissimus omnium Graecorum, Socrates, ea in re homo vere
Graecus erat.*)
Eorum autem, quos imitandos sibi proposuit Appianus
Herodotus plerumque congruit. De quo Hoffineisterus haec
dicit^) „Alle Orakelspriiche erzahlt Herodotos mit andachtiger
Scheu, als ein Glaubiger." et „durch gar vielerlei Wunder-
zeichen .... ofFenbart sich das Gottliche in den Dingen.*^*)
Somnia Herodotus non tanti fecit, quanti Appianus. Repetere
mihi liceat, quae Meussius^) scripsit: „Traume kommen
allerdings nach Herodots Ansicht uicht immer i^Bov rtvog nofi-
n^, sondem konnen auch einen naturlichen Ursprung haben,
in welchem Falle ihnen keine vorausweisende Bedeutung bei-
zulegen ist (VH, 1 6 ^).*' Ex humani animi natura Appianus
somnia nusquam ducit.
Thucydides prorsus aliter sentit arbitratus vaticinationes
*) Dominicum mecum discrepare supra ostendi. (cf. p. 31.). Similiter
Wjinne: de fide et auctoritate Appiani . . . Groningae. 1855. in p. 79: „ . . . in-
tellegimus, eum non eo usque superstitionis progredi, ut Dionis instar pro-
digia maximi faciat, sed fortasse magis ob religionem et ad ingenium
antiquitatis demonstrandum portenta retulisse*'.
«) cf. Zeller: 1. 1. IP, 1. p. 49. et 65.
») cf. 1. 1. p. 19.
*) cf. ibid. p. 20. Meuss 1. 1. p. 8, sqq.
*) cf. 1. 1. p. 8. not.
III
38
magna dignitate non esse.^) Prodigia eum miratum non esse
constat.2) Xenophon non minorem atque Appianus pietatem
praestat.3) Contra Polybius fero omnia eiusmodi omisit.^)
Neque tamen populo eandem animi libertatem concessit, quod
rei publicae peraiciei essei^) Dionysius Halicaniassensis
non longe recedit ab Appiano. Cuius opinionem Busseus sic
describit*^): „eorumque (sc. deorum) vis manifesta fit fulmine,
tonitru, imbre (Antt. Romm. VH. c. 4. p. 1319. 8.) vel
pestilentia mota (Antt. Romm. VH. c. 12. p. 1340.8) ... atque
homines, qui deorum portenta negligunt, in summa pericula
mcurnmt (Antt. Romm. II., c. 6. p. 249. 8). Divinationis
igitur artem esse censet, . . . ^"
Plutarchus, quamquam vulgarem superstitionem insec-
tatur, divinationem defendit^) Prodigiorum nonnulla vix
credibilia putat, pleraque accipit, nulla omnino reicit.*)
Sua aetatis studionim Appianus perticeps est. De quibus
Doellingerus haec dicit»): „Wie weit in jener Zeit die nach
Wundern gierige Leichtglaubigkeit ging, . . . . davon ist
Alexander von Abonoteichos ein redender Beweis.
Magis ac saepius quam ex iis signis, quae adhuc enu-
meravmius, cognoscitur deorum potentia ex fortunis humanis
vicissitudmibusque. Ac primum quidem non desint, qui
arbitrentur coniungendam fuisse notionem fati, ad quod
nunc transeamus, cum deorum nominibus. (cf. p. 21.). 8ed
alia est vis fati, quod Tvxyj ab Appiano vocatur. Nam vix
usquam personae speciem habet. Ad voces ^£oc, dm/icov,
) cf. Lmdemann: I. 1. p. 3./4. Aliter Klix 1. l. in p. 10: „ohue
Wrund . . . wird behauptet, dass er den Weissagungen und Orakeln an sich
kemen Werth beimisst: das gilt nur von den Er.eugnissen der
Wahrsagerei. ..." * ' *
•) cf. Klix. 1. I. p. 26. sqq.
») cf. Fabricius 1. I. p. 4.-10. et Kiix. 1. I. p. 28.
*) cf. Markhauser 1. 1. p. 103.
*) cf. p. 13.
•) cf. 1. l.J^p. 34.
') cf. Gregorovius 1. 1. II. p. 398. et 415.
•) cf. Volkmann 1. 1. II. p. 256. sqq.
•) cf. 1. 1. p. 644.
f
I
3<>
Saipoviov saepe refertur verbum agendi aut sentiendi, ut
indyeiv, TraQayFiv, ^ldnren% ve/ieaav. Talis non est fortunae
vis. Quamquam me non fugit B. C. IV. c. 49 i^ '^^X^
nBQii]k^ev ig ro oiJ.oiov d/KforegoiQ .... et B. C. V. c. 143:
noXXd TTJQ rvxiiQ pvxaiga naQexovar^c^ (8ex. Pompeio) . . .
sed eiusmodi verba tani inania sunt, ut cum illis comparari
non possint. At duobus locis personae naturam fortuna
videtur habere. Quibus sententiarum hic est conexus: Cum
Cassius periculo non imminente classem Caesari traderet,
etsi facile potuit adversarii paucas naves interimere, haec
tanta ignavia inici videbatur divinitus. cf. B. C. IT. c. 89:
. . ovSb fqyov sreQov riyoviiai ivx^? ev dnoQM xatQa yeveai^ai
/idXXov ....
et eiusdem capitis finem: . . . SriXov edrt . . . Kaaaio) (po^ov vno
rvx^g eyyevea^ai rov KafaaQa enaiQovar^g.
Sed et eQyov et vno et enaiQetv verba etiam ad res a scriptori-
bus Graecis posita videmus. cf. Thucyd. II. c. 89, 8: diexnXoi,
T€ ovx elalv ovd* dvaarQOifaC, dneQ vewv dfxeivov nXeovatHv eQya
eartv, ....
*cf. Xenoph. Oecon. c. III, 4: a^to^earov if^g otxovofxtag eQyov.
Cyrop. Vn. c. 1,19: eQyov rtjg ayg raxveQytag ....
ibid: I. c. 4,17: i6 eQyov rr]^ ^i^Qag ....
ibid. I. c. 5,8.: dneQ eQya dQerfjg vofit^erat . . .
ibid. II., c. 3,11: fidxT}, . . . , ev ^ nQod^vfiiag .... fidXlov
rj Ttx^i/g eQyov eari ....
vnd praepositio saepissime significat idem, quod latina
1)
prae
II.
cf. Herod. I. c. 85: vno Sbovg xat xaxov . , .
ibid. : vno rov naQeovrog xaxov. . . .
enaiQetv invenitur Thucyd III. in c. 38,2: xeQ^et
enatQofievog. . . .
H. in c. 11,2: i^ yaQ ^Elkag ndaa rijSe r/] oQfiij
enfJQrat. . . .
Xenoph. Cyrop. VIII. in c. 5,24: enaQ^etg ratg naQovaaig
rvx^tg ....
Anab. VI., in c. 1,21: rotavra evd^vfirjfiara enfiQsv avrov , . .
II i
1l
40
Huc adde, quod, si fortuna dea esset, non exstaret pluralis
numeinis, iit in B. C. H. c. 150: o,^ ^aQ^dQcov m dXka
Po)fiaia)V dxfia^6vT0)v fidkKrra f^vnqa^iaig xal Tvxaig-
Quid igitur, si non dea, est rvxri ? Obscura vis an fortuitus
casus an deoi-um ipsa voluntas? Patet Hisp. c. 23: . . . o 6e
(Scipio) TfVi^ xai Tvxn n6hv (Carthaginem novam) . . . f Awr . . .
Cum enim singulari deorum favore uti Scipionem milites etiam
antea opinarentur, et novo facinore secundo ea fiducia auge-
retur, dei splendidam gloriam praebere videbantur. cf. ibid.:
. , . xal fidkXov eS6x€i xaTa itsov hxa&pa SqcIv,
Adversae quoque fortunae dei sunt auctores Perseo regi
nocentes.1) cf. Maced. fr. 16: . . . xal axawg ig ndvTag^)
iyeveTo, aQxofievrig amov endemeiv Ttjg Tvxr\<;. Nam de
eiusdem calamitate fr. 18. sic agitur: . . . evfieTd^okog iqSri
xai fxixQoloyog vno ^eo^ka^eiag eg ndvTa yevofxevog, . . . et
ibid: . . . o UeQCevg . . . ndhv avTov eXavvovTog d^eov, ....
Sed quod prius dicitur dQxofievrjg amov emXeinetv Trjg
rvxrjg, existimaverit quispiam deos malevolos fieri foi-tunae
ipsa malignitate: Non recte; nam Scipionis exemplum obstat,
cui propter deorum favorem fortuna quoque secunda sit!
Nisi igitur etiam Persei adversas res ad deos referimus, alter
locus cum altero discrepat.
Ut divinam voluntatem fortunam intellegimus,
ita negamus eam forte accidere. Quod nonnuUis exemplis
confirmari primo obtutu videtur. Ut B. C. I. c. 104.3): Sulla
loquitur ehe dno avveaeajg ehe xai tvxh xaTafxavTev6fievog
T(ov eaofievorv , . . .
et B. C. n., a 149: ov GTQaTr^yia nenoi^oTe
(Alexander Magnus et Caesar) fxaUov rj roA^i^ 'xai tvxh . . .
et B. C. V. c. 143: nokkd TrjgTvxrig evxaiQa naQexovmig, . . .
1) Haec Persei fortunae descriptio Appiani propria est. cf. Hannak
1. 1. p. 176. sqq.
«) nuyrag est traditum. Schweigh. in App. ed. I. p. 534. commendavit
>-T«vr«; sed. m. in p. 523. adnotavit: ,.Adeoque recte h. 1. habebit («c. Appianus)
ts nuytag, nec opus erit in k mcyia mular^.- Tamen Mendelssohnus (in
App. ed. p, 342.) ndvra in textum recepit.
•) cf. p. 30.
41
Sed non recte vertimus iis locis verbum Tvxr^ „fortuitus
casus^' sed potius in B. C. I. c. 104: ^sive prudentia sive
etiam divino spiritu motus." Altero loco, B. C. n. in c. 149.,
favor divinus intellegitur, quo et Alexander et Caesar praeter
ceteros semper florebat. Nam uterque a deis originem
ducebat. Huc accedit, ut Caesar eorum auxilio principatum
expetivisse putetur. Itaque fieri non potest, ut forte conse-
cutum esse eum potentiam Appianus censuerit.
Tertio denique loco, B. C. V. in c. 143.,') videamus, quid
tandem praebuerit Pompeio fortuna: magnam auctoritatem
terra marique, adversariorum angustias, foedus cum tribus
viris ictum. Quae omnia forte eum adeptum esse, quis est
qui opinetur? Immo dei sunt auctores. Quod elucet ex
eiusdem enuntiati his verbis: ino Se ^eo^Xa^eiag avTog ov
noTe enexeiQrjGe Tolg nokefiiotg, noXla rrjg Tvxrjg evxaiQa
naQexovarig, ....
Simul autem oritur altera difficultas. Nam adversari
inter se videntur deus et fortiuia: fortuna secundam se
praebet, deus infestum. Itaque, si illam hic constituit, suae
ipsius voluntati obstat, quo absurdius nihil est. Solvitur
difficultas, dummodo dei consilii principalis reminiscamur,
Liberam enim rempublicam Romanam interire opus est, ut
principatum prosperum cives experiantur. Qua de causa et
civitas Romana, qualis tum erat, preraebatur augustiis, et
Pompei animus caecitate tenebatur, dum duo viri potentissimi
reliqui essent, Antonius et Octavianus. Hic ad extremum
rerum potitus est.
Sed redeamus ad verbi rrxi^ vim, quo significari fortunae
temeritatem refutare pergamus. Viri enim praeclari quidam
assidua felicitate utuntur, quae vocatur ri/xry; ut Scipio^), de
quo supra verba fecimus, et Sulla: cf. B. C. J. c. 104:
TodovTov rp) ev T0)6e tc^ dvdQt T^Xfir^g xai Tvxrjg* . . . Neque igitur
^) cf. Vell. II. c. 79: sed virum humana ope invictum graviter eo
tempore fortuna concussit.
') Scipionis felicitatem plurimis admirationi fuisse intelligimus ex
Polyb. X. c. 2. et ex Liv. XXVI. c. 18. Neque minus clara SuUae fuit
felicitas.
Ilfl
¥.
42
minus quam To/.fiti proprietas Sullae habetur rrxr;. Etiam
Caesar') omnia bene gerebat. Quod ut supra^) perstrinximus
ita nunc pluribus probemus: Cum enim in Libya versaretur,
a Pompeianis quondani devictus esset, nisi Petreius, eorum
dux, proelium finivisset cf. B. C. II. c. 1)5: xal lo lur a?lo
fit^og Tijc KaiaaQOQ tvx^^q fQyor ^(faivfto xgai r^aavriov «r, wc
tdoxei, imv Ttokffiiwv a(fvo) rr^v fxdxiiV vtio twv vtxoWion^
SiaXvlfr^vai' . . .
Adde, quae leginuis b! C. II. in c. H6: ivxn KaiaaQOQ
lannQti . . . et B. C. IV. in c. 132: .. . xal ^oivra t»]c aQfrriQ xal
TVX^Q 8i>av/ia^8 (senatus Romanus), . . .
Hanc tantam felicitatem Caesar Octaviano^) quasi here-
ditate reliquit: cf. B. C. IV. c. 16: . . . tov fvog (Octaviani)
avTwv (trium virorum) f.id?jara aQfTrj xai rvxti ^^^' «VxV'
<iv(fry]aafxtvov ...
Semper agitur non de casu, sed de constanti
fortuna viros quosdam tota vita comitante. Idem convenit
in B. C. V. c. 126., quo loco Lepidus potentia privatus e()r^/(oc
tx rvxilQ roaijadf vocatur.
Tvx^ est etiam perniciosa vis. Ut de proscriptis dicitur
B. C. IV. in c. 15: . . . eg ndvia a(fiai r^g rvxrjg tni^aQovay]g . . .
Eursus est constans fortuna, non fors.
SimiHter B. C. IV. in c. 121): .. . o ^AvroWiog . . . rr]V rvx^]v
ofAov xal ro a^iwfia idvSQk (Bruti) xal dQftr]v'^) hl^v
fiovfxfvog ....
In B. C. IV. c. 136. naiTat Appianus inter duos fratres,
Thracum principes, quorum alter liberae rei publicae Boma-
nae, alter tribus viris studebat, convenisse, ut, qui vicisset
victum servaret: . . . ro d6r]lov rf^g rvxn^ hifQi(5avro, ha b
vixoiv nfQiaco^of rov i]aao)fifvov.
Nihil obstat, quominus nostram interpretationem teneamus.
*) Caesaris felicitas saepius commemoratur in oratione, quani Dio
Anto.nium habentem facit (cf. XLIIII. c. 40.). Plutarchus genium bonum Caesaris
appellat (cf. Caes. v. c. 69.). Adde Vell. II. c. 55 : „sequens fortunam suam
Caesar pervectus in Africam est" .... „siia Caesarem in Hispaniam comi-
tata fortuna est." — «) cf. p. 41.
') De Octaviani fortuna cf. Vell. II. c. 74. Suetonius (Div. Aug.
iu c. 94.) Augusti felicitatem perpetuani appellat.
*) ilendelssohnus desideravit r/> aute uQeTr^y. cf. App. ed. p. 1047.
43
Praeter vocem rvx^] nulla, si orationes hic omittimus,
fortunae nomina exstant, nisi quod ipse deus, fortunae munere •
functus, nominatur. Sed bis fati potestas per ambitum ver-
borum enuntiatur: Carthaginiensibus enim obsessis occasio
quondam data est totius classis Romanae delendae. Neque
vero usi sunt tanta renmi opportunitate stultitia quadam
occaecati: a?.o')vaf yaQ tdff KaQxvidova . . . (cf. Pu. c. 122.)
«imiliter B. C. II. in c. 116: fa^ft (Caesar) iwr
Uqwv xaraqQov/aag' XQ^^v ytk ci ^ijr KaiaaQf yfVfaOaiJ).
Praemitto utroque loco Herodoti dictionem recognosci:
cf. Herod. I. c. 8: XQ^v yaQ Kav^ailr] yfvtaiyaf et Herod. V.
c. 33: ov yaQ fSff rovro) rw ardlo) Na'eiovg dno?ifai^at.^)
Sed ut ad rem transeamus, primo aliquis existimaverit
illis locis Appianum cogitasse tantam fati potentiam, quanta
non solum homines, verum etiam dei inferiores essent. 8ed
si diligentius investigaverimus, patebit, ea, quae antea de
fato disseruimus, etiam hic valere. Quid enim? Nonne
deorum ipsorum consilia iure nominantur necessaria? {f6ft —
tXQp.) Ab iis igitur et Carthaginis et Caesaris interitus
constitutus est.
Haec sunt, quae ex dispersis ubique exemplis de fortunae
notione ac natura concludere licet. Neque vero de ea singu-
lariter usquam disputatur neque eius potestas comparatur
cum deorum.
Si rursus aliorum scriptorum gravissimi historici de ea re
quid iudicaverint, quaerimus, multa similia reperimus in
Herodoti scriptis. Sed non eo modo consentit cum hoc
Appianus, quo Zerdikus^) censet. . Neuter enim habet „caecum
fatalis necessitatis numen", sed etiam Herodotus**) fatum a deis
^) cf. Vell. II. c. 57: sed profecto ineluctabilis fatorum vis, cuius-
cumque fortunam mutare constituit, consilia corrumpit.
*) cf. Zerdik. 1. I. p. 9. et 10. — ^) cf. 1. J. p. 10.
*) cf. Meuss 1. 1. p. 7: „Danach ist die Gottheit uicht einer Ver-
hangnisnotwendigkeit .... uuterworfen, sondern umgekehrt, was sie will,
muss notwendig geschehen. Eine selbstandige Schicksalsmacht ist fur Herodot
nicht vorhanden; die Gotter allein bewirken alles, . . . ."
44
45
regi credidit. Nomina iiotQri, nfnQWfievrj poiqr^ in Appiani
scriptis nisi in orationibus non exstant^)
Thucydides longe recedit ab Appiani opinione. Nam
docet homines ipsos foi-tunam sibi parare^).
Xenophon fere eadem atque Appianus sensit.')
Polybius homines ipsos. auctores secundarum et adver-
sarum rerum esse iudicavit. Tamen non raro turbantur
illorum consilia fortuna {tvxi^), Quae non forte regitur,
sed per deos. (cf. Markhauser: 1. 1. p. 114.)
Dionysius Halicamassensis Stoicorum studiosus in aequo
ponit rationem, deum, fortunam.-») Cui Appianus non assentitur.
Inter aequales Appiani Plutarchum rursus respiciamus:
De quo Zellerus haec dicit:») „In der Schrift liber das Ver-
hangnis, die Plutarchs Namen schwerlich mit Recht tragt,
aber seiner Ansicht jedenfalls nahe steht, wird die Vorsehung
ihrem letzten Gnmde und ihrem ursprlinglichen Wesen nach
als der Wille und Gedanke des hochsten Gottes bezeichnet,
der flir alles sorgt." Itaque maxima ex parte Plutarchi atque
Appiani opinio eadem est.
Quid multitudo iisdem temporibus arbitrata sit, cognoscere
eo difficilius est, quo subtilior est res. Neque defuerunt, qui
superius deis, neque qui inferius iudicarent fatum neque qui forte
accidere multa contenderejit.
Fato ad deorum voluntatem sic reducto quaeri-
tur, qualis ea sit. Omnia a deis facta esse aut fieri non
definite dicit Appianus. Magis consentaneum est miris tantum
rebus gestis divini numinis eum meminisse. Mira autem
et memorabilia tam multa cum publica tum privata ostendit
et deis attribuit, ut satis probetur divina origine
omnia esse. Exemplorum copiam perlustrantes unde ordiri
rectius possumus quam ab ea deorum cura, qua prohi-
') „pars" significatur Celt. in fr. 2: aviatcnm fzotQcc Kekuoy ....
„factio" B. C. IV. in c. 132: Kcicjcrios xat BQovTog .' . . 6Vrc Trji Mciyyov
Ilofxnriiov fioiQag^ . . .
*) cf. Lindemann 1. 1. p. 13. et Thuc. erkl. v. J. Classen P, p. LX.
') cf. Fabricius \. 1. p. 19: „Da8s alles Gute und alles Ungliick von
den Gottem kommt, ist allgemeine Uberzeugung."
♦) cf. Busse 1. L p. 33. — *) cf. L L IIL 2, p. 179.
beant suam dignitatem minui sacris aut laesis aut
illusis?: Poenas tembiles dant eiusmodi sceleris Antariei,
Illyriae gens, et Cimbri. Una enim bello vastare Delphos
cupiverunt. Sed priusquam consilia perficerent, maior
Autarieorum pars pestilentia periit, Cimbri terrae motu a
sedibus discedere coacti sunt. Hoc modo eos Apollo ultus
est. cf. Illyr. c. 4./5.
Ibidem alterum impietatis exemplum narratur: L. Scipio
enim, cum bellum gereret cum Illyriis, Maedis et Dardanis
pepercit non misericordia impulsus, sed corruptus auro, quod
Dephis rapuerant. cf. Illyi\ c. 5: xai rig eqjrj twv ^iTahxMV
avyyQaqmv ok dia tovto fiidhaTa ^Pmfiaiotg nkfovwg fjtSTa
AevxLov TO. ffi(fi)ha rixfiaaf fibXQf fiovaQxm- Opponat mihi
aliquis sic cogitasse non Appianum sed auctorem ilium
Latinum. At nisi illi talia probabilia aut credibilia visa
essent, non dubito, quin, si non vituperasset, at tamen aliquid
ipse additurus fuerit.
Apertior est superstitio Appiani Syr. in c. 66: Antiochus
Veneris templum diripuisse traditur: . . . F(Svh]ae, xal (fd^lvcov
helsvTTiaf, .... Nemo non verterit: „spoliavit et propterea
tabe periit." Tam breviter locutus est Appianus, quod nec ipsi
rerum conexus dubius erat nec quemquam dubitare posse
existimabat. Quisquis eius enuntiati structuram spectaverit,
Dominicum nimis laudasse illum concedet.^)
Aliud exemplum exstat Samnit. in fr. 12: Pyrrhus, rex
Epiri, Proserpinae aedem diripuit atque pietatem illusit: tni-
axMipag Tr]v axaigov d^eoat^eiav eivat detatSaifioviav, to 6e
avXke^at nkovrov clnovov ev^ovliav, Quo facto naves eius
multae procellis demerguntur: rd 6e leQa ndvra aoHa o xkv6cov
eg Tovg yioxQoHv hfievag enavrjyayer, Mare xal JIijqqov (]ipe Trjg
dae^eiag atad^ofievov (tvaiyetvai Te aind eg to leQov tZ
neQae(p6vrj, . . .*)
1) cf. p. 31.
*) Quam propria Appiani haec sint, Hannakius (1. 1. in pag. lOL) demon-
strat comparans cum Dionysii exc. IV. p. 236L sqq (ed. R.). Dionysius rerum
necessitate Pyrrhum commotum esse tradit {trjy at/ciyitrjy XQsiTToyu nciviog
riyriociueyog), Appianus rhetorum ritu addit iTnoxojifjcc^ sq. Procellarum
impetnm uterque pariter commemorat. Sed de industria Appianum videri
vitare auctoris verba flannakius osteudit. Dionysii haec sunt verba: civeuoi
\^
46
II
1 1
Caesans caedem ^yog nominari pluribus locis, supra')
diximus. Etiam coniuratorum interitus ideo accidit, quod
sacrum virum interfecerant. cf. B. C. IV. c. 134: xal
yy k (faov iyiyvBTO naqaUywq .... xal k Uqia xai h^av
fa^ra smxelfisvov .... S xai to daip^vcov aiWc aoa
evsfitor^ae
Eadem sacrorum cura moti dei praesidium praebent, si
quis periculis non deterritus debitis honoribus eos colit.
Itaque Dorso, Vestae sacerdos, mirabiliter servatur. cf Celt
fr. 6.2)
Secundum ipsorum cultum honoresque deis magnae
curae est, ne leges communes ut non scriptae ita
aeternae ab hominibus neglegantur. Si humanorum
mdicum potestas non sufficit, dei, summi iudices, scelera
ulcisci suscipiunt. Ut cum populus potentissimus, opinatus
ab omni supphcio se esse tutum, sacrum ius gentium violavit,
graves poenas persolvit, etiamsi tantopere diligitur a deis
quantopere Romanus. Qui cum bello non indicto Samnitium
gentem oppressisset, divinam iram ad Caudium brevi expertus
est; ubi exercitus non modo victus, venim etiam sub iugum
missus est. cf. Samnit. fr. 4,2: .. . ^,oc dlvs^aoriae zr]c
mahiyoQiag, xai ioTSQov fiTTV^aav ino 2aimTm^ xai
vno gvyov rxdrjaav ol "Pw^aloi.^)
Eandem inuriam populus Romanus passus Senones, quod
lure gentium laeso legatos Romanos crudeliter necaverant,
delevit. cf. Celt fr. 11: xai dUr^ ^^r 'rSe naQavofiiag eg
nqea^etg eyevero ^evoacv, Quamquam, quoniam in fine fragmenti
haec verba posita sunt, fieri potuit, ut ab excerptore insere-
rentur.*)
no,.,,o.e^.^^Ue.^ e. cUae n.,..ouluro u. a..,r^,cac. .ai o .,oL,,el, ^
:rr::''^'"r''r '^'' ,,, rol,Ao.,o^, l^^ru,.. cdy.ao^, . . . . Eaquoque,
quae ^equuntur, App^anus mutavit. Pro si„,pliei verbo .«r«.A«,..V pietat
suae indulgens scripsit o>^ .,;, ,?,,^,,«. cda^6^e,o.. cf. Hannak 1. { p 102
') cf. c. I. — 2) cf. p. 121.
') Appianum deum induxisse patetDiouis fr. XXXVI., 10.
^) cf. p. 32. not. 1.
47
Non minus grave scelus est perfidia, qualem Papirius
Cursor cxercet in Teutonos foedere confisos. Neque igitur
effugit iratos deos. cf. Celt. fr. 13: . . eSwxe 6ixi^v dniaiiag,
Similiter peccavit Crassus impetu in insontes populos
facto, ut, avaritia insatiabili impulsus, divitias augeret. Qui
eo maiore supplicio dignus erat, quod ne exsecrationibua
quidem tribunorum publicis ab eo bello deten-itus est.
cf. B. C. II.. c. 18: . . . 01 a^iaQXOi .... Si^fxoaiag aQag emi-
QiavTo^ wr o KQCtaaog ov (fQoniaag dnwXero . . .^)
Eadem, qua popuii, superbia interdum se efferunt principes
opinati communibus pietatis legibus ligatos se non esse. Sed
si homines infirmiores sunt, quam ut in tales consulant, dei
eiusmodi insolentia offenduntur. Itaque Antiochus Pius, cum
eam, quae et patris et patrui uxor antea fuerat, in matri-
monium duxisset, a Tigrane pulsus est: cf. Syr. c. 69: roi-
yaQToi avTov Ueov f.ieTi(iVTog e^vAaae rfg aQXig TiyQavr^g.
Etiain saepius caede commissa summarum legum
illarum custodes dei apparent. Maximuin huius iustitiae
exemplum Caesaris interfectorum est interitus.'-^) cf. B. C. H. c. 1 54
avve^r^ 6e avruj (Caesari) xai tuv eg to abofia eni^ovkevadvTwv*
') Plutarchus (cf. Crass. v. c. 16.) tribunorum exsecrationes comme-
morat, dictione cum Appiano discrepat.
^) cf. Plut. Caes. v. c. t)9: ,'0 fiivroi jLiiyccg ccvrov (Sciifiiov,
M 7Tcc(j(( rov ^Siov LXi^njaccro, xcci rtXevrrjaccvrog i^i r^xokovO^riae
TiiuMQog Toi ifitvov, Sici Tt yfjg nccai^g y.ai {t^cch'crrt^<; i'/,ccvvo)y xcci
ccvij^viiiDV (cxQt TTov uriifivcc Xfnelv r(ov (c7Jixrov6r(t)v^ «AA« y.cci rovg xccH^
oriovv ri X^^Q^ ^ov iQyov ihiyovrccg, ^ yviour^s uirccaxovrccg int^ikf^eiv.
Mccharu dt to JiQoiro) yevoiitvov qccaficc Tr^v A cciaccQog idrj/ivoae acfjccyiiv
ovyevofiivr^v ff-eoig cc QeaTr}v."'
Adde Dion. XLVIII, c. 1. ^''Oulv oiv BQovrog o re Kccaaiog ovroyg
ccno/Aovro .... oV re (cXKol . . . ^hr^cayovreg . . . nkrjv ndvv 6Xiy(ov
i(f{)^('cQr^accv., (og nov riire diycciov ec/eQe ycci r () dcciuoviov r^yev icvdocc
ccvrovg eveQyirriv acpcov ig roaovro y.cci rr^g ccQiTr]g y.cci rfjg Tvxrjg nQo-
XOiQTiaccvrcc ccnoy.reivccvrccg na&eiv.''''
De Bruto cf. Vell. II. c. 54: „iustissimasque . . poenas dedit, . . ."
de M. Bruto cf . ibid. c. 7 1 : Hunc exitum M. Bruti fortuna essevoluit.
cf. denique Sueton. Div. Jul. c. 89. „Percussorum auteni fere neque
triennio quisquam amplius supervixit, neque sua morte defunctus est.
Damnati omnes alius alio casu periit ..." — Sententia igitur ipsa
pervulgata erat. Appianus antem eam prorsus suam reddidit et suo modo
tractavit et praedicavit.
48
49
I: w
^iTiSha SKupvYSiv, dXla t^ nai6l (Octaviano) Sovvai dixriv d^iav,
xai^ansQ " Alel^dvdQo^ rovg dHhnnov dvekovrag. onwg St edoaav,
al e^.g ^i^Xot dsLxvvovavv. Qua re totum, quod secutus estj
bellum divinam coniuratorum poenam ab Appiano haberi
patet. Atque, quotienscunque ex iis unus periit, denuo ostendit
lustitiam deorum assidue progredientem. cf. B. C. III. c. 26:
xal nQWTog ode (Trebonius) twv (povawv dixr^v Tr]v6e tdMxu.
B. C. m. c. 98: xal dsvTeQog twv ag^ayewv ovTog (Bnitiia)
enl TQe^m^i(^ dixr^v edidov . . . t(j) d^avTi^y xQovf^ ^al Mivovxioc
BdaiXog, a(payevg xai hde Kaiaaqog, vno xwr '^eoanovTi^v
B. C. IV. c. 1: Jvo fiev 6r raiov Kaiaa^oc (poveig ovt(o
6ixriv . . . i6e6(6xeaav, TQe^(6viog . . . xai Jexf.ioc .... '6n(oc
6e e6oaav Kdaawg re xai BQovrog, . . . t) rfra>rr, t(Zv e^KpvXi-
m' 7j6e vno6eixvvaiv.
Eius supplicii deos esse auctores, si non semper propriis
verbis significatur, certe cogitatur. Quod elucet ex B. C. IV.
c. 134.) Ibidem dicit Appianus immaniorem fuisae Caesaris
caedem, quam ut magnis Cassii et Bruti virtutibus compen-
saretur aut dei placarentur. dU.d xai ToioTa^e oUv a^ToXg
avri^eTo^^ ig dnavra rv to dyog to eg Kaiaaga.
Fieri potest, ut sero consequatur poena eum,
qui alterum interfecit; ut matrem Antiochi Giypi, quae
multis flagitiis commissis veneni poculum haurire tandem
debebat : cf. Syr. c. 69: i) fiev 6r^ 6ixr^v nore e6wxev
Ahos non uno impetu universa poena affligit,
sed mora quadam interposita denuo premit Ut ei'
qm excitati crudeli Mithridatis iussu sescentos Romanos
mterfecerunt ac ne templis quidem temperaverunt, duplici
supphcio afficiuntur: cf. Mithr. c. 23: dk^ ohot ^iev cT.xr^r
e6oaav 6m^v, adrov re Mi^qMtov fxer' oUyov dniar(oc
el^v^QtaavTog ig avrovg, xai '^areQov KoqvtiUuj 2vXl(^' ....
Hac ratione dei iusti vindices 'sunt 'et legum
summarum severi custodes. Apertissime igitur in tantis
rebus deorum potentia ostenditur. Sed alia quoque permulta
quae mmora sunt, numini divino Appianus tribuit. Quid-
*) cf. p. 46. '
quid enim boni aut mali in vita humana accidunt,
ad illud refert, etiamsi aliae causae multo simpli-
ciores facile cognoscuntur.
Ac primum quidem viri quidam favore deorum per-
petuo omnia bene perficiunt: Ac ne quis putet singu-
los tantum eiusmodi felicitate florere, totus populus
Romanus caelestium beneficiis perpetuis summam
potentiam, qua totum fere orbem terrarum complectebatur,
debebat. In B. C. IV c. 16.i) legimus imperii Romani
condicionem prosperam diu (ex noXXov) praeparatum deorum
munus esse. Quam ob rem, cum in periculis magnis
aut tota civitas Romana aut cives versantur, laborantes
auxilio subito in tempore divinitus libei-antur. A Pallantiis
copiae Romanae quondam occisae essent, nisi deus hostes
victoriam tantum non adeptos- commovisset, ut se reciperent:
cf. Hisp. c. 82: ... ol 6e IlaXXdvTioi d^eov a(pag dnoTQenovrog
dvex(6Qovv.
Perniciosissimum autem nominis Romani hostem, Hanni-
balem, Italia non sustinuisset, nisi deorum praesidio adiuta.
Tum, cum in eo erat, ut Romam ipsam aggrederetur, deus
alias in regiones consilio mutato eum vertit: cf. Hannib.
c. 12: ]4vvi^ag 6e, ^eov naQayayovrog^) avrov, eni tov ^Iovlov
avd^vg eTQdnr^, ....
Similiter Hannib. in c. 40: dvaaTQeipat 6'eg Kanvriv, ehe
deov naQayovTog amov dei (og xai Tore, eXre ....
Singulares viros felicitate singulari inter ceteros excellere
saepius perstrinximus.^) Alexandri, Scipionis, Sullae, Caesaris,
Octaviani nomina hic profero. Etiara Hannibal uno loco in
iis numeratur: cf. Hannib. c. 39: ... arQaTrjyov 6i^ aQeTriv
xai evTvxiav dfidxov,
Genus auxilii pluribus raro significatur. Ut Octaviani
gratia ventus secundus ortus est, quo pulsae naves eius
onerariae hostium insidias efl^ugerunt. Quod si quis quaerat,
1) cf. c. I.
^) Mendelssohnus (in App. ed. p. 156.) mutavit in nu^dyovtog, quod
opus non est.
') cf. p. 41. sqq.
50
5t
ri
li
utrum ab uno deo summo, qui omnia administret, an ab
geniis quibusdam singulorum auxilium originem capiat, de
hac re non magis agit Appianus, quam de deorum aut geni-
orum natura. Itaque longum est disserere ea, quorum idonea
argamenta desint. Immo eis rebus relictis videamus, quae
alia per deos accidant;
Kegunt etiam animos hominum, sive divinum
spiritum iniciunt cum vatibus tum aliis ita, ut oracula edant
aut sua fata suspicentur, sive consilia excitant; ut, cum
Hannibal Romanos fallere constituisset, Fulvius prudentia
pericula, quae imminebant, efFugit: cf. Hannib. c. 42: . . .
€1^^ VTT* olxeiag tots avvtasoK, sIts ^foAr^Trrw yvwfiij nqoaTieawv,
SlT€ ....
Octavianus et Antonius deo auctore reconciliati sunt:
cf. B. C. V. c. 94: xaTa daliiona 6*dii(fOTbqoyv TrgoaiovKov ....
Clade ad Dyrrhachium accepta legatos Caesaris vehe-
menter paenitebat, quod eum invitum impulissent, ut proelium
iniret. Quam paenitentiam divinitus ortam esse A^ppianus
existimat: cf. B. C. 11. c. 63: oV Jt, dsov acfdg tnl fxsTdvoiav
dyovTog, to af.idQTrii.ia i^dovvro^ . . .
Si secundis rebus pertractatis ad mala, quae deorum ira
fiunt, spectamus, omnia fere ea continentur notione, quae a
Graecis nominabatur iyso^ld^Bt a, Ut statim breviter
definiamus, hoc verbo damnum homini alicui a deo illatum
significatur. Quale autem illud damnum sit, exemplis, quae
adsunt, ordine perlustratis investigandum est :
Ordiamur a continuo damno divino. Cuius alterum
exemplum est Pompei calamitas. Nam cum Caesar plurima
bene gereret, fieri non potuit, quin Pompeius adversis rebus
semper affligeretur: cf. B. C. II. c. 67: t^eaTri twv olxeiwv
XoycafKav .... ^eov ^kdnTOviog ri6i] xal TakXa naq* oXov Tovde
Tov nokefiov,
Eadem de causa in pugna Pharsalica Pompei animus
perturbatur. cf. B. C. II. c. 81: nofmi]tog .... exipqwv aviov
yevofxevog .... vno d^eo^Xa^eiag,
Primo obtutu aliquis opinetur deum in Pompeium crude-
liter se gessisse. Sed considerantes, quo consilio tota Appiani
historia quasi perfusa sit, ad aliam sententiam adducimur :
Persuaserat enim sibi deum voluisse populum Ro-
manum potentissimum reddere; quod ut perficeretur,
principatu opus fuisse. Itaque Caesari et eius
studiosis viris etOctaviano favisse deum, adversarios
perdidisse et suo consilio et imperii Romani saluti obstantes.
Nam qui fieri potuisse, ut, quae deus sapientissime instituisset,
ab hominibus infirmis imprudentibusque impedirentur? Qua
de causa Pompeium perire necesse fuisse, non quo ipse deo
invisus esset, sed quod, nisi perisset, utilissima perfecta
non essent.
Ei consilio divino etiam naturae vires serviunt. In
Aegyptum enim ventis Pompeius fertur: cf. B. C. II. c. 84:
. . . xai ncog xaTa daifiova eg to Kdaiov to nvevfia tov Ilofinr^iov
xaTeq^eQev^)
Neque minus congruit cum eodem consilio somnium illud,
quo decipitur: cf. B. C. 11. c. 69.2). g^^ quamdiu verae
Romanorum saluti Pompeius studebat, magnam
gloriam rebus gestis adipiscebatur. Nam externis
hostibus victis cum patriae potentiam augeret, exsequebatur,
quae deus volebat. cf. B. C. II. c. 86: . . . dr]TT7]T(^ xal emv-
XSaTdTCi^ S^STl vsov ysvofisvo)' . . .
Alterum continuae miseriae exemplum exstat B. C. IV.
in c. 15: Proscriptorum enim alii occisi sunt, alii incolumes
effugerunt, alii naufragio perierunt sg ndvTa aipiai Tf]g Tvyc*]g
sni§aQoiar]g^ . . . Hac ratione, qui principatui a deo constituendo
resistebant, partim mortem obierunt partim salutem et reditum
in patriam nancti sunt, ubi primum periculum iam non fuit,
ne pauci superstites novis rebus studerent. IIuc adde B. C. IV.
c. 21., in quo de proscriptis sic agitur: . . . orrw Talg tots
avfKpoQaig xal to Saifioviov ensxsiTo
At qui fieri potuit, ut Octaviani, amici deorum, naves
malacia orta ab hostibus interciperentur? cf. B. C. IV. c. 115:
. . . vno Tov d^soov sxdsdofievai ToXg noXsfiiotg. Utrum hoc
detrimento dei ipsi sibi obstare videntur an ea clades Octaviano
') cf. Plut. Pomp. V. c. 76: ei cF/J rig tii Ilofi^Tijioy koyi(jfiog, dXX"
ov^l ^aiuiov ixeivriv v(priyeiTo rrjv odov,
«) cf. p. 35.
4*
i
I
6i
commodo est? Quam difficultatem solvere non possumus,
nisi proxima capita spectamus. Nam, qui liberam rem pu-
blicam restituere cupiebant, illa victoria tanto pugnandi studio
inflammati sunt, ut invitum Brutum proelio decertare cogerent:
cf. B. C. IV. c. 123. — Superbiae pleni ut erant non in-
tellegebant se facile posse fame hostes terere. Pugnare
malebant cum hoste desperato et ultima necessitate presso,
et devicti sunt: cf. B. C. IV. c. 125: (o6s juer dr xal 6
BQovTog f §^yf r axcov . . . Sic victoria prior adversariis Caesaris
Octaviani pemiciei erat. Deus autem idem consilium, quod
supra ostendimus, constanter perfecit.
Haec hactenus. Aliorum exemplorum hic omittimus,
quod exstat Illyr. cap. 4. et 5.^)
Deinde ^eo^Xd^eia patet, cum totus alicuius animus
divinitus a deo perturbatur, ut non modo perverse,
verum etiam nefarie se gerat. Quod docetur Persei,
Macedonum regis, exemplo. Nam cum praeclara esset indole,
uno fiagitio in scelera et calamitates tractus est : cf. Maced.
fr. 16: . . , Ncxcav xai ^AvdQovtxov . . . . dnixTeivev d^e-
^iiarcog^ xai dno rovSe evif^vg ex ^iera^okf^g wfiog xai
evxeq^]g eg dnavrag eyivexo^ xai ovdev vyieg ovd* ev^ovXov
01 ezi ?j)', d?X 6 nt^avonaTog eg ev^ovXtav xai koytcaai^at
de'4t6g xai evToXfioraTog eg itidxag, .... d^Qomg TOTe xai
naQaXoyiog eg 6etXtav xai dkoyiavtav hqdneTO^ xai Ta^vg xai
ev^eTd^eTog dtfvw xai axaiog eg ndvTag^) eyeveTO, dQXoiAevrfi
avTov eniXeinetv t^$ Tvxt]g, oneQ eaTt noXXoig t6en\ fiSTapoXv^g
nQoatovaiig^) dXoycoTeQovg ytyvoinevovg eavTwv.
Scelesla igitur caedes regis animum mutavit.*)
Quae mutatio Maced. in fr. 18,1. i>eo^kd^eta nominatur: xai
o neqaevg , . . evf^ieTd^oXog iJJr^ xai fuxqoXoyog vno S^eo^Xa-
^eiag eg ndvra yevofievog,
et Maced. in fr. 18,2: ... . o IleQaevg .... ndhv avTov
eXavvovTog i^eov^ ....
>) cf. p. 20.
') cf. p. 40.
') Sic Schweighaeuserus pro Ti^oiovariq. (cf. App. ed. indic. s. v. n^oatiui.)
*) Aliter descripsit. Persei mores Polybius in 1. XXIX. fr. 6. cf. Hanuak.
1, 1, p. 177.
f
53
Plurimum interest propter scelus damnumacci-
dere. Neque vero propter id solum, sed dei idem
studium, quo Romanorum potentia semperaucta est,
etiam hic notandum est. Perseus ei resistens
periit.
Eadem de causa Antiochum regem vinci necesse est:
cf. 8yr. c. 28: . . . S^eov ^XdnTOVTog iqdri Tovg Xoyiafxpvg^ oneq
dnaat ngoaiovTMv dTVx^fiaTcov entyiyveTat^ XegQovrjaov e^ehnev
dXoyiaTwg .... Sed antea eiusdem mores sic describuntur:
dXX^ 6 ^AvTioxog mv xal ra dXXa xovifovovg del xal
Taxvg eg fieTa^o^.rv^ . . . Et talium morum poena et
favor, quem dei Komanis praebent, regis miseriae
satis magnae causae sunt.
Ut totius mentis perturbatione ita singulis consiliis malis
deus hominibus nocet. Ut Pompeius bellum civile confec-
turum fuisse putat Appianus, si pugnae ad Dyrrhachium
commissae fructus magis percepisset. 8ed si hoc fecisset,
Caesar, qui principatum instituturus erat, impeditus esset, ne
fatum exsequeretur. Itaque facta est ^eo^Xd^eta. Labienus
enim perverse suadet Pompeio, ut fugientes persequeretur:
cf. B. C. II. c. 62: ... Aa^trivog arror, i^eov naqdyovTog^ eni
Tovg (fevyovTag eneti^e TQanfp.at' . . . Eodem modo, quis-
quis ingentem rerum progressum tardare conatur,
Caesari aut eius amicis se opponens, perniciem effu-
gere non potest; ut Cassius et Sex. Pompeius, quorum
animos a deo turbatos esse supra^) exposuimus; ut etiam
Antonius amicis recte suadentibus non obsecutus: cf. B. C. III.
c. 72: . . . 6 de 'AvTwviog^ iJJ^ i^eov §XdnTovTog^ eSeSoixet . . .
Extremum ac gravissimum Ciceronis exemplum ordinem
finiat: In B. C, III. c. 61. narrat Appianus senatum Romanum,
cum referretur de discidio inter Antonium et D. Brutum orto,
decrevisse litteris Antonium comiter hortari, ut inimicitiis
desisteret. Sed Ciceronem epistulam scribere iussum Antonium
magis excitavisse. Nam deum constituisse, ut bello perirent
Caesaris interfectores et principatus oriretur: ovVw fiev
^) cf. p. 39.
54
55
1|
II
I
}
(filovsUiag rf xa/ ipevSwg rag^) ivrokag 6 KtxsQwv avvByqaifSv,
. . . . (og eoixe^ rov SaifxovLov xa xotva ig fxsTa^olr]v
ivox^ovvrog xal avrw Kixfgwvt xaxaig intvoovvroc.
His tot exemplis prolatis, quale sit dei voluntate allatum
damnum, definire licet. Primum quaeritur, num merito
accidat et deus, ut alias, iustus ab Appiano habeatur. Quod
concedendum est, si cum populum Romanum tum principatum
merito semper iuvari Appianus existimat. Quam eximia
virtute Romani omnibus temporibus divino favore dignos se
praestiterint, praedicat Prooem. c. 11.^); ubi laudat prudentiam
fortitudinem, constantiam, modestiam, quibus ceteras gentes
anteierint. De principatu cf. Prooem. c. 7.^)
Quoniam igitur iusto consilio fortuna a deis regi-
tur, nemo resistere debet. Simul plerumque coniun-
gitur cum hac necssitate culpa eorum, qui cala-
mitate affliguntur. Ubi non patet, inscii homines
sublimi dei sapientiae obnoxii sunt.
Genus quoddam irae deorum est invidia {(p^ovog). Cuius
duo exempla sunt. Alterum est Aemilii PauUi: cf. Maced.
fr. 19: ort'^) IlavXt^ iji^ evrv%Cag roarjaSs yevoiiivb^ ro 6at-
ixovtov i(f^6vrias rr^g fvrv%iag.^) Quae verba cum in initio
fragmenti legantur, incertum est, utrum Appiani ipsius sint
an ab excerptore addita.^) Accedit, ut, quae superioribus ca-
pitibus narrata erant, servata non sint. Itaque nescimus,
num sine ulla causa haec invidia acciderit. Multo verisimi-
lius est pro pietate Appiani, deorum iram aliquo modo
declaratam fuisse. Si meminerimus uno die Aemilium Paullum
septuaginta Epiri oppida diripienda militibus dedisse et centum
*) rug addidit Schweighaeuserus (cf. App. ed. II. p. 480.).
*) cf. c. I.
») cf. c. I.
*) quo verbo omnia eius generis fragmenta incipiunt.
*) Livius (cf. XLV. c. 40.) PauUi fortunam appellat documentum huma-
norum casum. Flutarchus eandem sententiam, quam Appianus, aliis verbis
descripsit: cf. Aem. PaulL v. c. 34: nXriv el ti ^aifjLovtov ccqk uov fityaXMv
xai vnEQoyxiov elXrix^v evtvj^uov (tnctqvTBiv^ xal ^iyvvvcti tov ctvd-QConivov
pioVy oncos fXYi^evi xaxMv cixQctros «Iij xai xaS^ctQos . . . ♦
*) cf. Hannak 1. 1. p. 45.
f
quinquaginta milia civium in servitutem abduxisse^), tanta
crudelitate ira dei excitari facile potuit^).
Alterum invidiae exemplum invenitur in B. C. V. c. 128:
Octavianus, postquam ultimum adversarium, Sex. Pompeium,
superavit, magna felicitate florebat: ^rjXov Si avr(^ ysfjtovrt inl
rovrotc ro datjLiovtov ivef.i£arja8 rov t^iqXov^ xat 6 arqarog
iaraataaev^ ... — f^Aoc hic idem est, quod felicitas. Irascitur
autem deus, quod nimiam fiduciam Octavianus praebuit
victoriae praemiis exercitui donatis, aliis promissis, coronis
honoiibusque inter omnes iam distributis: cf. B. C. V. c. 127.
Quam fiduciam immaturam fuisse brevi cognovit.
(pd^ovog ^e(T)v igitur non est talis invidia, qualem
in hominibus interdum animadvertimus, sed potius
indignatio deorum iustis causis excitata.
Sic apparet numquam nocere deos libidine qua-
dam impulsi, sed sapientia et iustitia^).
Item, si, quae alia faciunt, spectamus, nulla iniuria
dignitas divina maculatur. Impietatem cuiusvis generis
puniri supra explicuimus**). Neque minor verecundia deis
debetur, quod eos, qui virtute antecellunt, praemiis
donant. Quamquam non tam saepe talia commemorantur.
Primum rursus nominamus populum Romanum. Summa per
multa saecula felicitate utitur, quod virtute ex antiquissimis
temporibus ceteris gentibus praestitit. Viri illi, quos fere omnia
bene gessisse saepius diximus, non fortuna sola, sed virtute et
fortuna (aQerfi xal rvxif) magna adipisci solent. Ut Scipio roXiutjj
xal rvxJi Carthaginem novam expugnavit: cf. Hisp. c. 23. De
Sulla dicitur B. C. I. in c. 104: roaovrov 'qv iv rt^Se r(^ dvdQl
1) cf. Plut. Aem. Paulli v. c. 29.
*) cf. Plut. ibid, c. 30: Aifiihog fiev oiv lovro nQcc^ccg fictXicrTct nctQcc
rrjv avrov cpvaiv. . . .
*) Talis est etiam Aeschyli pietas: cf. Dronke: Die religiosen und
sittlichen Vorstellungen des Aeschylos. (in: Jahrbiicher f. class. Philol. ed.
Fleckeisen. vol. supplem. IV.) p. 38: „Also 1.) Freier Wille des Menschen in
der Wahl zwischen Gutem und Bosen. 2.) Ohne eigene Schuld keine Strafe
von der Gotter Hand. 3.) Erst wenn der Mensch sich aus eigenem An-
trieb in Frevelmuth gegen die Gottheit aufgelehnt hat, treibt ihn diese durch
Verblendung seines Sinnes zu neuem Untergang bereitendem Frevel **
*) cf. p. 44. sqq.
56
ToXiiir^c xai rvx^c, de Alexandro et Caesare in B. C. II c. 149:
nenoi^ore . . . toA/ui^ xal ivxV' Caesaris admirabatur senatus
virtutem et felicitatem : cf. B. C. IV c. 132: ... . rf^g
aQStrjg xal rvx^^g i^avfxa^e . . . Octavianus principatum nactus
est aQer^ xai rvxJi, (c^- ^- ^- l^- c. 16.).
Neque forte accidisse arbitror, ut semper diceretur
aqezr^ xai rvxVi numquam tvx^i ^«^ «(>fTi/. Nam virtus
prior a deis postulatur; tum favent; aut, ut breviter
loquar, felicitas virtute efficitur. Accedit, quod una
cum illis viris populum Romanum dei, ut solent,
efferunt.
Unum denique exemplum exstat, quo calamitatem felicitate
compensari confirmatur. Gravior enim clades Cannensis deis
videbatur; itaque victoria praeclara, quam Romani ab Has-
dnibale reportant, detrimentum sarciunt et in bonum vertunt :
cf. Hannib. c. 53: ^fog 6t fioc Soxel toSe 'Pcofmiotg dvridovvai
%r^g enl Kdvvaig drvxcag^ • • • ^)
Quae cum ita sint, repetimus deos semper esse iustos et
culpa vacare.
Res humanae, cum multis ac magnis mutationibus
obnoxiae sint, mobiles et caducae Appiano esse videntur:
cf. Pu. c. 82: Tovg Se vndrovg earjei fiev oixrog dvi^Qwnivrig fieza-
^oXfg^).
Quid vero magis idoneum erat, quod pii historici animum
conmaoveret, quam Caesaris, viri potentissimi, miser exitus?
cf. B. C. II. c. 118: TQeig ^egdnovTeg fidvoi . . . ro amfia . . .
Siexofiiaav oixaSe dvmfidXwc^ ola TQelg rov nQo oXlyov yf-g xai
^aXaTTrig nQoaTdTrjfv,
Etiam D. Bruti turpem mortem sic narrat Appianus, ut
de industria describat magnam fortunae mutationem: cf. B.
C. III. c. 98: TOVTO JexfK^ TeXog ijr, InndQXO) Te KaiaaQog
yevofievio xai aQ^avri rfg naXaidg KeXrixfg vn exelvo), xai
») Dei numen Appianus ipse attulit. cf. Liv. XXVU. c. 49: „redditaque
aequa Cannensi clades vel ducis vel exercitus interitu videbatur." et Zon.
IX, c. 9. (p. 433.): ^Jxaytog TYjf KnvvriiSn avfKfoQcty civBfXr^q^svai evouiaav.'-''
*) Non idem a Polybio refertur. cf. fr. 127. ed. Bekk. Itaque dubito
an Appianus hic aliter senserit. Nec Diodorus sic narrat. (cf. XXXII. fr. 6.)
57
eg To fxeXXov erog vnarevetv vn avTov xexeoQOTOvrjfieva) xal
Tf^g heQag KeXTixffi aQxetv,
Similiter illustratur Lepidi potentia infracta: cf. B. C. V.
c. 126: ovTM Aentdog . . . eQrifiog ex Tvxr^g ToafjaSe xai aTQarov
ToaovSe eyiyveTO ev ^Qaxel. Quod brevi post magis extenditur :
o fiev 6r] xai avToxQctTWQ noXXdxtc xai imv TQtdSv dvSQwv yevo-
fievog^ (tQxovTdg Te dno(piqvag^xai nQoyQdipag eni ifavdro) toaovaSe
ofioTifiovg^ IStMTevwv xai eviotg tcov nQoyQatpevTtov aQXovatv
imeQov naQiardfxevoc Ste^iwaev, Animi motu et ariis oratoriae
studio hoc loco historici dictio variatur ac coloratur.
Natura ipsa deorum Appiano fere eadem esse videtur
atque Herodoto. De quo Hoffmeisterus haec dicit:^) „Und
da wird dann im Leben nichts Bedeutendes vollbracht, ohne
diese Mitwirkung der Gotter . . ."
et de iustitia deorum^) : „zwei . . . Hauptlaster, welche die
sicherste Strafe der Gotter trifft, namlich Ungerechtigkeit
und Gottlosigkeit'^ Continua felicitate homines quosdam uti
ostendit Herodotus Cyri exemplo^) et Amasios, regis Aegypti'*).
Quotiens autem adversas res Herodotus ad deos refert, totiens
iusta earum causa adest.^). Ne invidia quidem dignitas divina
minuitur^). Idem docet pariter distribui bona et mala^).
Omnia humana esse caduca tam vulgata ex antiquissimis
temporibus^) opinio fuit, ut alterum scriptorem ex altero
hausisse nemo contendat.
Thucydidem fere nihil valuisse ad Appiani rationem
rursus apparet. Ut publica aut privata raro a deis ducit,
ita tam varia eorum potentia, quam Appianus ostendit, non
exstat. 8ed etiam a Thucydide semper tenetur iustitia divina^).
Xenophon, sicut Appianus, bona et mala deorum
>) cf. 1. 1. p. 17. — 2) cf. ibid. p. 73.
3) cf. Herod. I. c. 126. et I. c. 209.
*) cf. Herod. III. c. 10.
*) cf. Meuss. 1. 1. p. 12. sqq. — «) cf Meuss. 1. 1. p. 14. sqq.
') cf. HoflFmeister 1. 1. p. 21.— 28.
•) cf. Hesiodi. Op. et Di. v. 5.-8. et Herod. 1. c. 5.
•) cf. Lindemann. 1. 1. p. 15.
58
59
voluntate dari censet^). Eidem iusti habentur, quorum poenas
effugere nemo possit^). Quisquis infaustis sacrificiis admonitus
consilio non desistit, magnum detrimentum capit'). Propterea
Crassum et Caesarem perisse dicit Appianus**).
Polybius, cui multa debet Appianus, aliis ne dicam
diversis est moribus. Repetere mihi liceat, qiiae exposuit
Markhauserus^) : „In der Hauptsache ist und bleibt es der
Mensch, der aus sich macht, was er ist, und was er wird.*'
et alio loco^): „Bei Perseus kommt er auf den Punkt, wo ihm
der Verstand nicht mehr ausreicht, wo er dann, wie gewohnlich,
zu einer iibeniaturlichen Verblendimg {SaifAoio^Xd^eia) seine
Zuflucht nimmt, so ungem er an dieses Auskunftsmittel in
der Erklarung auch gehen mag.'^
lustitia divina in Polybii historia non deest^). Deum et
fortunam vix disparavit®).
Dionysius Halicamassensis idem putat esse rationem,
denm, fatum, necessitatem; quamquam haud raro commemorat
numen divinum. Propius accedit ad Appiani sententiam, ubi
agit de cura deorum, de iustitia, de pietatis gratia^).
Etiam Plutarchus praedicat divinam iustitiam'"). Culpa
deum vacare,") omnia bona hominibus praebere, omnia regere.
Omnium malorum auctores esse genios'^). Itaque similitudo
inter Plutarchum et Appianum non deest, sed rerum causas
investigare ille diligentius studebat.
') cf. Mem. I. c. 4,13. Fabricius 1. 1. p. 19.
*) cf. Mem. VI. c. 4,21. FAbricius 1. 1. p. 20.
') cf. Fabricius 1. 1. p. 21. not. 104.
*) cf. p. 31. et 47.
*) cf. 1. 1. p. 128.
*) cf. 1. 1. p, 128.
') cf. 1. 1. p. 116. — *) cf. ibid.
») cf. Busse 1. 1. p. 34.
10) cf. Volkmann. 1. 1. II. p. 285.
") cf. ibid. p. 249.
»*) cf. ibid. p. 293. sqq.
11
Caput IV.
De orationibus.
Quo rectius intellegantur, quae de rebus divinis et mora-
libus in orationibus proferantur, magni interest cognoscere,
qua ratione et quo consilio Appianus composuerit: Deposuitne
in iis suas aetatisqiie opiniones, an eorum, quos loquentes
fecit, an, quae in fontibus invenisset? Audiamus virorum
doctorum iudicia!
Sohweighaeuserus haec verba facit^): „Orationes eae,
quibus hinc inde, non nimis tamen frequenter, Historiam,
Appiani ornatam deprehendimus, non tam ex scriptoris ingenio
fictae, quam ex earum rerum temporumque, de quibus agitur
monumentis ductae sunt"
Contra Eggerus sic iudicavit^): „Quant a leur caractere
historique, nous avouerons, qu' Appien est, aveo Tite-Live,
celui des annalistes de Tantiquite qui semble avoir suivi de
plus pr^s dans ses harangues, les textes authentiques. — On
ne peut m^connaitre, sous le grec d'Appien, quelques traits
naifs de reloquence romaine."
Wijnneus, ubi de ea re agit,^) ad hunc pervenit exitum**):
„Accedunt plures Appiani loci testantes, eum orationes non
semper ex ingenio effinxisse, sed saepissime vera dicere
studentem materiam e fontibus genuinis repetivisse."
Idem dicit alio loco^): „Quamquam igitur Appianum
orationum argumentum plerumque e probatis auctoribus
desumsisse puto, eum oratorum more multa de suo addidisse
nemo facile negaverit."
Isdem fere temporibus quid Gerlachus censuerit,^) hio
proferam: „Nur in den Reden dltrfte er nicht immer be-
friedigen, als welche am wenigsten personliche Eigenthum-
lichkeit und zu sehr den Charakter farbloser Redefertigkeit
an sich tragen."
Si verum quaerimus, nemo eorum, quos induxi, aut om-
1) in Exercitt. p. 78. — *) cf. 1. 1. p. 259.
3) cf. 1. 1. p. 127.— 129. — *) cf. U 1. p. 128,
») cf. 1. 1. p. 129.
*) cf. 1. 1. p. 219.
■
60
61
nino eiraverit, aut recte putaverit, quod non una ratione, sed
tribus rebus orationum compositio notatur: primum
Appiani ipsius indole; deinde eius studio temporum
morumque eius, quem loquentem facit, describen-
dorum, tertium fontibus, quibus utebatur.
Quantum quidque valuerit et quemadmodum modo hoc
modo illud praeponderaverit, certe confirmare iam non possu-
mus. Sed unum constat: Orationes — si, quod nobis pro-
posuimus, id spectamus, — non una cum ceteris historiae
partibus tractandas esse. — Obiter hic interponere mihi
liceat me laudare neque Gerlachium neque Nissenum*)
orationes Appiani despicientes.
Dispositionem in orationibus disserendis eandem atque
in superiuribus capitibus tenebimus. Itaque ordiamur a
deorum nominibus:
Nominum propriorum invenitur lovis nomen:
in Pu. c. 85 : ... ngog Jioq xal i^swv ....
m B. C. 11. c. 145: . , . w Zev ndrQte xal ^soi, . . .
in B. C. IV. c. 130: . . . Zev, fxi] kd^ot ae ^)
Semel pronuntiatur Nemeseos nomen: cf. Pu. c. 85: . . .
rriv (fo^eQWTdiTjv Tolg bvtv%ov(Si Ntfxeaiv . . ?)
Aha nomina propria cum in orationibus non exstent,
transeamus ad universas numinis divini signifioationes:
o ireog
his locis legitur: in Pu. c. 19. dicit Scipio: . . . vv 6 i^e6g Soj . . .
in B. C. II. c. 141. Brutus: . . . fiaQivqa rov ^eov TmSe
noiovfied^a.
Crebrius est simplex ^foc verbum. Pontius Samnitium
dux negavit se Romanos captos interfecturum esse: cf. Samnit.
fr. 4,4. : . . . v^ieaiv re ^eov (pvkaaaofievog . . .
) cf. 1. 1. p. 117: „. . . sie sind, wie zu erwarten stand, ausserst schwach."
•) Versus est Euripideae Medeae 332.
) cf. Diod. fr. XXVII, 15: evXa^ela^ai xQr} r^v lov avfhqumivov ^iov
enioxonovottv vifieatv. Diodori yerba pertinent ad bellum Punicum
secundum, Appiani ad tertium.
V
in Hisp. c. 21. haec Scipionis verba referuntur: ,^vvv
6 xaiQog^ (o drdQeg^ vvv 6 avfifiaxog fioi ^eog d(pTxTat . . .
cf. Syr. c. 58 : rc dv ovv ^aatXmg ev dvdQomoig etrj xaQ-
reQokeQov dXlo deov; — In Pu. c. 84. Banno Tigillas, legatorum
Carthaginiensium dux, a Eomanis clementiam petit: . . . (pelaaai^e
^ovXaiag i^eov . . . cf. B. C. II. c. 50: . . . dtxriv avv ^foJ Sboadov . . .
cf. B. C. lY. c. 9.^): „. . . ^eov avvendafi^dvovTog . . .
6ixriv , . . SMvTag oipead^e,
6 SaijiKov
legimus in Maced. fr. 19:, (pd^oveQ()g yaQ 6 ^aifmv . . .^)
Sulla somnium suum interpretatur: oti avTov 6 daifi(av
rSrj xaXoirj. (cf. B. C. I. c. 105.)
Visum a Bruto interrogatum respondit: „o aog w BQovre
6aifio)v xaxog- o^fUvaof.iai de aoi xal Iv (Pdinnotg.^^ (cf. B. C. IV*
c. 134.) 3).
S ai fi 0) V
articulo caret in Pu. c. 27 : ... Tig ae 6aifmv e^Xaipe ....
Ceteris locis plurali numero Appianus utitur
orationum proprio.
cf. Pu. c. 131: .^^AadQov^av 6e rovde .... di re KaQP]d6vog
daifioveg dfivvatVTo, xal av (Scipio) fieT(x t(ov 6atfi6vo)v''%
Antonius de Caesaris caede dicit: eotxev, w noXtTat^ to,
yeyevr]fieva dvdQdHv fiev ov6ev6g, dlXd rov 6aif.i6vo}v tQya etvat
(cf. B. C. II. c. 145.)
To 6atfi6vtov
in Bellorum Civilium historia non invenitur.
cf. Pu. c. 51: . . . Tdg Te tov 6atfioviov fieTafioXdg . . .
cf. Pu. c. 59: t() 6atfi6vtov dvcofiaXov xat eni(fb^ov6v eaitv.
cf. Syr. c. 58: . . . t6 6atfi6vtov aiatcoTeQa tm aTQUT^a
nQoaeTa^ev.
*) Triumvirorura edictum (cf. B. C. IV. c. 8. — 11.), quod Appianus solus
tradidit, orationis loco habebam.
2) cf. Herod. I. c. 32. III. c. 40. — Plutarchns Aemilium PauUum
cum alia tum haec loquentem facit; (cf. Aem. P. v. c. 34:) ededieiv ti)v
LiiTu^oXrjv tov daifiovog.
3) cf. Plut. Brut. V. c. 36. et Caes. v. c. 69.: o aog, w B()oiTt,
6aiua)v xaxog. Itaque eadem verba etiam Appiani auctor habuit.
*) Verba a Polybio relata uon sunt servata. cf. Fahland 1. 1. 1867. p. 48.
f\2
Maxime mirum est omnibiis ceteris historiae
Appianeae in partibus semel significari plurali
numero
ol b^eoC
numen divium^), si neglegimus eos locos, quibus non
Appiani mens patet.
Contra creberrime appellantur dei (oa" O^f o^, ^aoi)
in orationibus.
cf. Sammit. fr. 5.
Pu. c: 27. 50. 51. 57. (duobus locis). Gl. 62. 83. 84.
(tribus locis). 85. (duobus locis). 131. Maced. fr. 11,8. Syr.
c. 58. Mithrid. c. 62.
B. C. n. c. 51. (duobus locis). 134. 141. 145.
B. C. m. c. 17. 37. 38. 65.
B. C. IV. c. 8. 10. 68. (tribus locis). 97. 99. 100. (duobus
locis). 118. B. C. V. c. 45.
Agedum contemplemur, quid velint communia deorum
nomina et quomodo inter se habeant:
Primum autem notandum est uno oris spiritu, qui
orationem habent, modo hoc modo illo nomine deos
appellare. Ut luppiter et dei una nominantur^). Brutus
deos vocat: cf. B. C. II. c. 141: .. . xal tovto^ w ^eot^
avvoixiainov ixdkovv . . . Paullo post testem facit deum {tov
^Bov^). Pontius timet dei iram {y^ieatv i^eov) cf. Samnit. fr. 4,4*).
Idem loquitur Samnit. in fr. 4,5: tyu) Se v^ieaiv Te dewv
alSovfievog, . . .
Bannonis Carthaginiensis oratio apud Romanos habita
continetur Pu. c. 84. et 85. Ibi appellantur semel luppiter
et dei^), ter dei soli, semel dei, qui iusiurandum servant,
(cf. c. 85: . . . TTQO(feQovTeg d^vinlv oQxiovg d^eovg . . .)
eodem enuntiato Nemesis^), semel denique dei Carthaginienses:
cf. c. 85: . . . T&n' Te cl?lo)v xal oaoi Kaqxr^Sma eTi e^ovai Te
xal /crj noTe iivr^aixaxy\aaiev vfiTv ....
cf. p. 23.
*) cf. p. 60.
*) cf. p. 60.
«) cf. p. 60.
>) cf. p. 60.
*) cf. p. 60.
63
Vates in oratione apud Seleucum habita dicunt: eSoxet,
ToTg i^eoTg . . . et . . . ^foiT; og eTxexqdTr^ae . . (cf. S^^r. c. 58.)
Pompeius semel vocat deum^), bis deos: cf. B. C. II.
c. 51: . . . xal rdSe fnot ndvra rovg ^eovg eg rd naqovTa avvevey-
xeTv ev%onat . . . d^aQQeTv 6e XQ'*] ^«^^ ^f" d^eoTg . . .
Triumvirorum edictum haec verba continet: cf. B. C. V.
c. 8. . . . vn^ oipeat ^em\ xarexavov ... et c. 9: ^eov avveni-
Xaiii^dvovTog ....
Scipio in Syphacem invehitur: rig ae dai^mv e^kaipe^ . . .
iffevaaat^at (.lev ^forc, ovg wf.ioaag^ ipevaaad^at St iieTa twv S^ewv
^PoDfjiaiovg . . . (cf. Pu. c. 27.)
Hasdrubalis uxoris verba antea attulimus^). Ibidem haec
verba exstant: aot fiev ov vefiieaig ex d^em\ oJ 'Pwf^aTe . . .
Antonius Caesaris caedem genio alicui attribuit^). Idem
vocat lovem patrium deosque.'*).
Hasdrubal Haedus apud Romanos orationem habet: cf.
Pu c. 50: ... «//« f^tdAtara (nev ^fwv Ttg e^kaijje . . . c. 51: rdg
TB Tov dati^ioviov fneTa^oXdg ... et . . . tva xat nqog rovg ^eovg
dvafid^TrjTa r] rd vfieTeQa vfitv^ . . .
Scipionis amicus, qui in senatu Romano suasit, ne Carthago
dirueretur, admonet haec (cf. Pu. c. 57.): eaTtv rifiTv 7] (pQovrig^
. . . neQt T^g "^Pwjiiaiajv eg re ^eovg niaTemg ....
deinde: xaXov 6^ev roTg evTi^%rinaat vefieatv ^ewv (fvXdaaea^at . . .
c. 61: veiiieaiv re d^eiav (fvXaaaofievot . . .
Ut summam eorum, quae attulimus, comprehendamus, patet
extra orationes eam dictionem praeferri ab Appiano,
quae ad unius dei cultum spectet. Accedit, ut magnorum
historicorum priorum ratio dicendi multum valeat. Contra
in orationibus Appianus respicit et quales viros lo-
quentes faciat et quibus temporibus et apud quos
orationes habeantur. Qua de causa vulgaris opinio,
quam multitudo per multa saecula tenebat, ex oratio-
nibus saepe elucet, ita ut non unum atque incertum
numen divinum, sed plures dei appellentur. Neque
*) cf. p. 61. — *) cf. p. 61.
3) cf. p. 61. — *) cf. p. 60.
64
65
ii'
tamen ea nomina, quae ceteris historiae in partibus
occurrunt, omnino desunt, cum scriptoris ipsius mentem
ac rationem admixtam esse videamus.
VerVa d^eog et 6aifi(ov sine discrimine interdum
usurpantur.^) Aliis locis Saiiatov idem est atque unius
hominis genius. Quamquam non tam Appiani quam au-
ctoris eius hic usus est.^)
Nunc disputandum est, ex quibus rebus cognoscatur
deorum voluntas:
Fabulas antiquas a ratione abhorrere nemo conten-
dere audet. Ne Caesar quidem, quamvis libere cogitaret,
dubitabat, quin genere esset divino: cf. B. C. II. c. 68: fx
ydg Aivstov xat ^lXov tov Alveiov to twv ^lovXmv ytvog,
naQSVfx^evTOQ tov ovofiaTog, vyslTO sivai. Qua de causa ante
pugnam Pharsalicam noctu sacrificans Martem et Venerem
vocabat: cf. ibid.: tov "'Aqt^ xaTSxdXsi xal tyiv savTov nqoyovov
UifQodiTT^' . . . rf ox)' TS avTi vixricpoQw xaQiaTi]Qiov iv 'Po)iiiri
TToirasiv rfixsTo xaTOQ^waag,
Inter omnes, de quibus agitur, constat ex sacri-
ficiis deorum voluntatem cognosci. Senatus et duces
populi Romani, cum quid gravius gesturi sunt, hoc modo
inquirunt, num per deos liceat.
Omnia eiusmodi diligentissime rettulit Appianus^). Pauci
sacrificia despexisse feruntur. Crassus tantae impietatis poenas
dat.**); Alexander et Caesar iniquis signis non territi mortem
obeunt.*).
Somnia nisi a Caesare^) non parvi aestimantur. Octavi-
anus somnio vitam se debuisse ipse confitetur^).
Multo gi'avior est fati notio. Oraculum, quod continetur
Syr. c. 63., hic omittamus. Sed memorabilis est ea oratio,
quam Pansa consul moriturus apud Octavianum habet, ut
cum Antonio reconcilietj: cf. B. C. III. c. 70: &c tii KaiaaQog
q)iXi(} Tods xaQiOtiiQiov s%ovTsg (Hirtius et Pansa) dnodovvat
») cf. p. 61. — «) cf. p. 61.
" - ! I- — 4) cf. p. 47.
•) cf. c. I. — ,
*) cf. B. C. n. c. 153.
') cf. p. 35.
') cf. p. 34.
1
i
xal liovov Tfl ^ioLQ^ x^n^t^fi^^ci^ov saofisvov sg tcl fiskkovTa.
Candidus vertit t^ fioiQcc „felicitati". Mendelssohnus^ adnotat:
„felicitati debebat /actioni' tuae C. bene^'. Factionis vim
habet fioiQa his locis^): in B. C. II. c. 111: oi6s ^sv dfiif(o
T^5 nofinriiov ysyovoTS , . . in B. C. III. c. 86: ... rr^g fiovQag
OTQaTriyov . . . in B. C. III. c. 91: . . rr]^ svavTlag fiolQag . . . •
in B. C. IV. c. 132: .... ovts t% Mdyvov Ilofinrjiov fxotQag . .
Etiam illo loco non ineptum est vertere „factioni". Sed
etiam „fortuna^^ intellegi potest. Utut res se habet, fortunae
postestatem ex B. C. III. c. 76. cognoscere non possumus.
In eadem oratione confitetur Pansa fato accidisse, ut
tantos honores Octavianus nancisceretur , . . avv datfiovii^
fioiQc^ ysvofisvog, (og Ta SQya vnodsixvvat .... Etiamsi conce-
dimus Satfxoviog adiectivum per annos attenuatum nihil aliud
interdum significare nisi „mii-us", non est dubium, quin
aliquo modo difFerat a ceteris eandem vim habentibns. Quid-
quid enim est daifioviov, ideo mirabile est, quod superiore
potentia perficitur.
Quod probatur verho to datfioviov i. e. numen divinum.
Item daifiovCa fiolQa ea est fortuna, qiiae superiore
potentia i. e. per deum accidat.
Mors vel necessitas nominatur Pansae in oratione etiam
XQS(6v: cf : . . . xdfis tov xQS(av dndyovTog . . . Necessitas autem
a deo constituta est.
In eodem enuntiato legimus: , , . iv xaiQ^ WksxTat, ovy^
iva fioi yiyv(6axr^g xaQiv dno^avovTi, «/A' Yva Ta ts aavr^
avfXifSQovTa yiyv(6axrig xai Tr^v ifiriv xal 'IqtCov nQoaCQsaCv ts
xal dvdyxriv. Eecte vertit Schweighaeuserus:^) „sed ut . . . .
scias, quid tibi sit utile, simulque meum ac Hirtii^) cura
voluntatem tum necessitatem cognoscas". Neque vero dicit
Pansa sublime quoddam obscurumque fatum, sed rerum
necessitatem, quod nostra in lingua est „Zwang der Verhalt-
nisse'^
^) in App. ed. p. 911.
*) cf. Zerdik. 1. 1. p. 36.
») in App. ed. p. 500.
*) Vertere debuit Schweighaeuserus, „atque Hirtii."
5
J^
66
Verba ^^ttqo tov Ssovtog^' huc non pertinent; vertenda enim
sunt „ante rectum tempus".
Inter orationes copiosissime agitur de fato Syr. c. 58.')
Cum enim Seleucus rex Seleuciam condere pararet, regionum
finitimanini incolae graviter ferebant rati novo Seleuci oppido
servitutem se passuros esse. Itaque vates rem trahere cona-
bantur dictitantes aptum urbi condendae tempus deos nondum
indicasse. Sed milites divinitus inspirati sua sponte opus
subito coeperant. Vates mendacii convicti et omnia confessi
veniam a Seleuco petiverunt. His verbis usi sunt: ^rri'
nen^co fibvrjv (o ^acfckfv fxolQav, %eCQovd re xai xqeia-
aova, ovx etSTiv ovze dvd^og oine 7T6/.eiog tvaXXdliai,
f.ioiQa 6e Ttg xal nokewv eai tv o^aneQ dvdQwv. xai
Tiijvde XQ^'^^^'^^^'^^'^ /*^^ edoxei Tolg b^eolg yevead^ai,
dQ%onevr^v ex rfade jfjg w(>«? ijg eyeveTO' detfiaCvovTeg S*i]nelg
(og eniTeCxtafAa vpuv eaofxenjv^ naQefpeQOfiev t6 nenQvafievov,
t6 6e xQelaaov r]v xai fidyiov navovQyovvTcov xai ^aatXecog
dyvoovvTog avro, TotydqTOL t6 dat jiiov tov tu alatcoT ega
Tcf aTQaTco n QoaeTa^ev ... tC dv ovv ^aatXecog ev
dviyqconotg etij xaQTeQcoTeQov dXXo d^eov; og irrj^ afjg
yvcofii^g enexQdTTiae, xai iiyefiovevae aot Tff noXewg dvTi
i^ficQfV, dvafievaCvcov fifjitv Te xai yevet navTi tC^ neQtoCxa^ . . .
f] fiev 6ri noXtg aot yeyove avv tvxij ....
Huius capitis pauca sunt, quae non ad fati potestatem
perspiciendam idonea sint. Primum duo nova fortunae nomina
exsistunt: r/ nenQuifiev^ fiotQa et to nenQcofievov.
Quae extra orationes non inveniuntur. Deinde ineunte
capite docemur et hominum et civitatum esse fatum.
Quod nullum hominem, nullam civitatem mutare
posse sive maius sive minus. A deis autem id regi
patet verbis eSoxet Totg i^eotg et t6 Satfiovtov nQoae^a^ev et
tC ^aatAecog xaQTeQcoreQov d/M) ^eov, og enexQdTrjae , , ,
Eodem capite ducimur ad eam vocem, qua in orationibus
quoque fortuna saepissime significatur, ad vocem ti;/^. Verbis
enim ii noXtg aot yeyove avv tvxij demonstratur casum hic
*) c. 56. — 64. Appianum imitatum esse Herodotum cognovit Wytten-
bachus. (cf. Bibl. crit. lU. part. I. p. 25.) — cf. etiam Zerdik. 1, 1. p. 8.
C7
non cogitari. Immo iis, quae antecedunt, eadem fortunae
opinio, quam tota historia Appianus tenet, confir-
matur. Intellegenda enim est divina voluntas. Idem probatur
B. C. II. c. 51: ... xai et Ttg eaTt fiot noXeficov efinetQCa xai
Tvxn <^^w/tw fiexQt vvv yevofievM, xal TdSe fiot ndvTa Tovg
^eovg eg tw naQovTa aweveyxetv evxofiat , . .
Ceteris locis non definitur, quantum valeat deorum c6n-
silium ad fatmn. Sed satis est ubique reiciendam esse
casus opinionem et semper bene quadrare ea, quae nobis
plaouerunt:
In Pu. c. 51. hortatur Hasdrubal Haedus Homanos, ut
Carthaginis gloriae pristinae rationem habeant: . . . . r^g
KaQxr^SovCcov noTe Tvxr^g d^ta n^daaetv . . ^)
In Pu. c. 57. amicus Scipionis agit de Carthagine: . . .
V , , , nolld xai Tvx^g xai dvvdfiecog eQya enedeC^aTO,
et of. Pu. c. 58: . . . ol nareQeg fjficov eg ToSe Tvxrjg nQofiXb^ov . . .
et Pu. c. 61 : et d^aQa Ttg , , , ntaTevet xai t« Tf\g Tvx^g avit^
(Scipioni) eg rekog dnavTnjaetv , . .
Banno Tigillas obicit in Pu. c. 85: nQ0(feQ0VTeg 6'vfitv
oQxCovg ^eovg xai Tvxr^v dv^QconeCav xai (po^eQcoTdTrjv Totg
evTvxovat Nefieatv 6e6fiei^a ...
of. Pu. c. 88: ndd^og eariv dvd^Qconetov Totg fiefivii]fievotg rff
noTe Tvxr]g eknC^etv Ti]v tvx^v enaveXevaea^at , . .
cf. Pu. c. 90: egTOVTo 6Wfitv (Carthaginiensibus) dvdyxr^g d^ftxvai
xai Tvxi?? •••'')
*) cf. Liv. XXX. c. 42: ceteromm . . . commemorantium , ex quantis
opibus quo reccidissent Carthaginiensium res . . .
^) Saepius fortuna etiam a Diodoro commemoratur in fragm. XXVIT,
13. sq., quae pertinentad bellum Punicum secundum. cf. XX VII, 15: Vri oaoy rn
ivQooiaciv 'ixtt riiv rvxriv, Toaovro) fictkXoy tlXcc^tlai^ai xQij . . .
ibid: Tfjg TvxtjS oiantq ImTricfeg nciVTu fzercadyovarig. • • •
XXVII, 17: Vn iriv c^i^ofiivriv evrvxlay naQcc ^eol fjLri ifJiQeiv ccvd^QioTiipdJi
no'A'Ku)v y.ccxwv eico&ev aiTcov yiv€a»cci. ibid: "Oii t^v Tvxn*' «»?
g)EQovai xul uvfhQianov ixuvri nccaa nQoipaaiq inl ro /6T(>oi/ fiiTa^a'Aiiv.
— ibid: Triv ivxr^v et^oovaccv . . .
5*
i
6d
Caesar adhortatur milites, ut animis fortibus sint: r^
/*fr xEifimi Tvx*iv dya^v dvjiTid^svreg . . . (cf. B. C. II. c. 53.)
Nota sunt eiusdem verba: Kaiaaqa g)SQ8ig xal ttjv Kaiaaqog
%vtr^v. (cf. B. C. II. c. 57. )i)
Pompeium appellat Caesar Tvtr^ tb naQaxfidCovTa . , , .
(cf. B. C. II. c. 74.) In triumvirorum edicto legimus : dya^
tvxn . . . fi^^sig Sfx^a^f^ n^Ssva. (cf. B. C. IV. c. 11.)
Aliud edictum incipit: dya&^ tvxU TiQoeLQilai^a), (cf. B.
C. IV. c. 31.)
cf. B. C. IV. c. 50: . . €^ Tr}r dv^QOdnetov tvxW affoqiav . . .
Rhodionim legatus Cassio dicit: . . . yevovg evexa . . . xai
TVYij^ eg t6 vvv ddovXojTOV . . . (cf. B. C. IV. c. 67.)
Lucius Pompeius Octaviano supplicat: ^»} Tovg (filovg
jivvairai Tiig fjufjc dfiaQTiag xai Tv%rfi . . . (cf. B. C. V. c. 44.)
Si nonnullis locis personae speciem fortuna habere videtur
tam debilis est, ut etiam rei alicui tribui possit
Pluralis numerus exstat in Pu. c. 78: . . . T(p firiSev eg
dllag Tvxag afiaQTelv,
Si denique exemplorum seriem perlustramus, cognoscimus
tota Appiani historia eandem esse fortunae opinionem.
Quoniam sic exposuimus, quid sit fatum, proxima parte,
quomodo ad vitam humanam valeat, explorabimus ,
qua parte agemus
de munere dei et rerum humanarum administratione.
Ne in orationibus quidem aperte pronuntiatur omnium rerum
auctores esse deos. Tamen ampla atque infinita eorum
potentia nonnumquam perspicue agnoscitur. Quid enim?
Nonne omnia divinitus praeberi credit, quisquis dicit: ^' 6
d^eog 6(^ . . . (cf. Pu. c. 19.)
Similiter B. C. III. in c. 37: . . . avv i^eoTg elnelv . . .
Nonne potentissimi dei intelleguntur in Syr. c. 58:
fioiQa Se Tig xai n6ke(6v earvv oianeQ dv6Q(ov.
ibid.: Ti dv ovv ^aailmg ev dv^Q(6noig evri xaqreq^^Teqov dXXo
^eov ;
cf. B. C. IV. c. 68: avii^ovUvoa . . • ^eovg ^yeiiovag del
noteXa^ai navrog eqyov.
») cf. Plut. Caes. v. c. 38; K(daaQa (fi^iig, xal xriv Kaiaa^oi tvxn^
av^n^ovaay.
69
Cultum laesum ulciscuntur dei. cf. Mithrid. c. 62:
♦ , ♦ ov6b t(ov eg rd leqd avfi(fvy6vT(ov Sid Tovg vfiereQovg
i^eovg e(peiaaad^e. e(p* olg eSote fiev nva xai aiVw Mii^QidaTr^
Sixrjv . . ♦ ♦
Imprimis, quod legibus aeternis consulant ser-
vandis, timentur et laudantur. (cf. Samnit. fr. 4,4.5.)
Foederis rupti poenas dant Carthaginienses : cf. Pu. c. 60:
♦ . . fidhara fitv eixog atrovg ridri anov6(av (pvlaxiig aia^dveai^ai^
noXXd ix T(av naQa^daecov na^oviag^ xai rriv evae^eiav eg ro
fxeXXov noinjaea^ai ne^i nolXov^ f J dae^eiag eg yovv neadvrag.^)
Eodem pertinet Pu. c. 62: ey(o d^avrovg i)yovfjiai rovg
^eovg eg roSe rrp' KaQx^jSova neQieveyxeh\ Ibva Scoai nore Sixr^v
T^? dae^eiag oV . . . naQoiQxovv xai deivd xai axerXia edQcov.
Itaque, quisquis iurat, vocat deos: cf. Pu. c. 83:
. . . nQog ovv ^ecov Twt' TOTf oficofioafievcov ....
cf. Pu. c. 85: nQ0(peQ0VTeg d^vfuv oQxiovg d^eovg ....
cf. Maced. fr. 11,8: . . . d^eovg ovg cofidaare aldeta^ai, . . .
of. B. C. IL c. 141: ... xai fxdQTVQa tov d^eov tcovSs
noiovfxe&a . . .
cf. B. C. IV. c. 68 : ^eovg S*(afi6aaTe, . . .
Sed etiam contraria opinio defenditur. Senator enim
Romanus existimat Carthaginienses foedere laeso non ita graviter
peccasse. Nam perfidia multos hostes a Romanis victos esse.
cf. Pu. c. 58: d J' eni roTg roiovroig noiovvreg ol nareQeg
rificov eg T66e Tvxfjg nQor^Xb^ov ....
Irascuntur dei proditoribus. Itaque vocantur ab
uxore Hasdrubalis maritum detestante.^)
Alia quoque flagitia dei uloiscuntur: cf. B. C. II.
c. 50: . . . Sixriv avv ^ecj Scoacov (Caesar) . . .
et B. C. IV. c. 9: Tov^ 6e koinovg d^eov avveniXafi^dvovTog
avrixa 6ixr(v 6i66vTag oipea^e.
*) cf. Liv. XXX. c. 37: „Postero die revocatis legatis et cum multa
castigatione perfidiae monitis, ut tot cladibus edocti tandem deos et iusiu-
randum esse crederent, conditiones pacis dictae." Itacj^ue auctoris Folybii
verba sua ratione Appianus adhibuit,
«) cf. Pu. c. 131.
f -
70
et B. C. IV. c. 10: xdxsTvot fisv tomaSe nohtwv fivgiddag
iiiilv (Siyvanwllvov, ovts ^ewr veixscftv ome (fi^ovov dvi^^mKov
V(pOQ(OfASVOC . . .
Superbia divinam iram exoitari communis est
opinio. (cf. Samnit. fr. 4,4.).
Hasdrubal Haedus Romanos hortatur, ut rebus secundis
modeste utantur: cf. Pu. c. 51: . . . . rrr enavrolg vtfieatv
(fvXaa(JofiBvovg, fiBiQiona^wg xq¥^^^ ^"^^ svnQa^iaig, . . . .
Scipionis amicus censet Carthagini esse parcendum: cf.
Pu. c. 61: ^ rovTo fiev ov nQa^ofiev, vefieaCv re ^e(av (fvlaaao-
fievoi . . . ;
Etiam liberos poena scelerum patriorum conse-
quitur: cf. Pu. c. 85: fXi]noTe fxvr^(5ixaxr\(Saiev vfilv firiSe
nai(slv rifiereQotg ....
Antonius superbiam civibus obicit, nisi graviter consulant
in Caesaris interfectores: cf. B. C. II. c. ^124: noaov Se
vfilv e(Se(S^at (p^ovov naQa re drSQwv xai ^ewv, evv^QtCovdtv . . .
Sed ut supplicia reliuquamus, et bona et mala a deis
praebentur: cf. B. C. IIT. c. 65: . . . r^v ot ^eot naQexomv
evnQayen\ ....
Quosdam homines continua felicitate uti rursus
occurrit. Ut Scipionisi) et Caesaris^) facta plerumque prae-
clarissima admirationem movent. Pompeius ante pugnam
Pharsalicam gloriatur se numquam esse victum. (cf. B. C. II.
c. 51.)^) Inter gentes excellunt Carthaginienses, qui praedicant
per multos annos omnia se bene gessisse: cf. Pu. c. 51., ubi
Hasdrubal Haedus Romanos adhortatur: rr^g KaQxrjSovt^ov nore
rvx^g a§ta nQaaaetv. cf. etiam Pu. c. 57. et 88.
Si singula spectamus, victoriam praebere dei pu-
tantur. Itaque Scipio clamat: vvv 6 avf.ifxax6g fiot ^eog
d(ftxrat. (cf. Hisp. c. 21.)
Urbibus condendis praesunt: Carthago eorum auspiciis
orta est: cf.' Pu. c. 84: . . noXetag . . . X9¥f^^^^ ^^^« ^^^^
l
1) cf. Hisp. c. 23. — «) cf. p. 42.
•) cf. p. 67.
71
avv(M^xtafxevrig. . . . Maximo documento est Seleucia urbs.
(of. Syr. c. 58.)
In miseriam homines deorum voluntate incidere
inter omnes constat. Sed, qui loquuntur, calamitatem, quam
adversarii patiuntur, iustam esse poenam coniirmant, ipsorum
malevolentia quadam divina accidisse. Alterum supra disse-
ruimus, alterum proxima disputationis parte exponemus,
quae est
de iustitia deorum.
lustos se praestant dei, cum nefaria ulciscuntur.
Deinde virtutem praemiis meritis ornant. Scipio dicit
audacia et felicitate Romanos hostibus praestare: cf. Pu. c. 19:
. . . roXfir^ Se xat evrvxict. nQovxofiev, — Pompeius et belli peritia
et fortuna victorem fuisse profitetur^). — Antonius pietate
deorum favorem se nacturum esse sperat: cf. B. C. III. c. 38:
oKkd s)vv d-eotg re narQoJotg xai avv evae^et yvcofi'^ xai avv
ratg vfiersQatg dvdQaya^tatg^ fxed^ cov xai o KalaaQ exQaret^
dfxvvovfxev . . ,
Itaque deis confidere homines decet: cf. B. C. II.
0. 51: d^aQQetv Se XQ^ ^or^ i^eotg . . .
Quae fiducia, simulac mala accesserunt, facile concutitur.
Nam natura hominum fit, ut se ipsos peccasse negent. Potius
igitur deo vel fortunae miseriam opprobrio iniuria dant:
Carthaginienses perfidiae insimulati concesserunt ; sed divinitus
perturbatos esse suos animos: cf. Pu. c. 50: dXXd fxdhara
fxev i^eiov rtg e^kaipe, . . .
Brutus versu Homerico usus fortunae tiibuit, quae ipse
peccavit: cf. B- C. IV. c. 134: ^^d},M fxe fxotQ^ oXoii xai Arjrovg
exravev vwg^''^).
Huc pertinet deorum invidia. Gravissima autem est
Aemilii Paulli oratio habita, cum duobus filiis privatus Ro-
manos sic fere alloqueretur: Magnis victoriis ab hostibus
reportatis iamdudum se timuisse, ne quid detrimenti exercitus
caperet. Servato exercitu de ipso populo Romano se timuisse.
Invidiosum enim esse deum: cf. Maced. fr. 19: (f^oveQog yaQ
») cf. p. 67.
2) cf. Horo. lliad. XVJ. v. 819.
72
o Saifim\ Sed cum diios filios dei sibi eripuissent, ipsum
se esse tristem, de populo iam nihil timere. ')
Iniustos deos PauUus non appellat, sed metuit, ne nimis
extenderint potentiam suam Romani plurimis urbibus expug-
natis et amplis regionibus vastatis et subactis. Timet deni-
que, si verum quaerimus, ne superbos se praebuerint
Romani. lustitiae igitur divinae non obtrectat.
Quae in Pu. c. 57. legimus, non aliter intellegenda sunt:
xaXov 6^h Tolq evrvxrjfiaai v^fieatv (fvldaasa^ai . . . i. e. peri-
culum est, ne homines secimdis rebus superbi deis invisi
fiant. cf. etiam Pu. c. 59: xaXmwTSQov $*ov6kv d(feiSiag iv
fidxciig, iv alg xai ro Saifioviov dvwfiaXov xai initfi^ovov iariv,
i. e.: Valde caveant victores, ne crudeliter se gerant. Quod
si faciunt, vertitur deorum favor (dvwfiakov) ita, ut irascantur
(ini(f^ovo^').
Quae cum ita sint, pluribus verbis non opus est, ut recte
cognoscamus Pu. c. 85: . . . Tr)r (fo^BQWTdjr^v jolg evvvxovat
Nifieaiv, . , .
*) Livius (cf. XLV. c. 41.) invidiam divinam non commemorat. Quae
Plutarchus tradidit, si contulerimus, inveniemus fere eadem atque Appianum
eum narrare, sed illum suo consilio composuisse:
Plut. Aem. P. V. c. 36: Mn^ fxey
yccQ {elney) rifieQu tov ^loviov ano
BQ£VTiaiov neqdaug [ftV KeQXvoav
xairix^riv' nsfjLntaXog (f ixeid^ev Iv
JeXcfoig Tio d-eto d-tcag^ eieQatg av&ig
av n€VT€ Tijv Svvafj.iv iv MuxsSovia
nuQiXa^ov^ Iv rifieQuig uXXuig
nevTtxuidexu to xuXXigtov enid-rixa
T(o noXifiM Tikog ededieiv
TYiv fjheTu^oXriv Tov duifiovog, in
evTv^iu TocovTov oTQUTov vevixrj-
xoTa
App. Mac. fr. 19: elnev eg fxev
KeQxvQuv ex BQevTeaiov dianXeijaai
ftiug rjfxiQugj
ix de KeQXVQug nivre fiev ig
JeXqjovg odevaui xui ^vaui tm d^eto^
nivTe de uXXaig Ig ®eaauXiuv
naQuyevia&ai xul nuQuXu^elv tov
aTQUTov, uno de TuvTrjg nevTexuidexa
uXXuig eXeiv TleQaia xal Maxedovag
naQuXu^eiv. oZtu) de oHtog anuvTMv
£niTvx(ov deiaui fiij ti tm aTQUTm
avfjLniaoi . . ,
Quae sequuntur, Plutarchus copiosius explicuit. Sententia est similis,
verba omnino alia atque Appiani.
Itaque nemo non concesserit utriusque auctorem fuisse Polybium. Sed
Appianus orationem sic finxit, ut Herodoti dictio animo obversaretur.
Diodorus dicit haec: (cf. XXXI, 11.) ^uvfiu^eiv .... xuO^ Saov ^
Tvxri Tfiv nuXiQQoiav xul tov g)&6vov elg tov idiov exeivov ^iov
anicxrn};€y.
73
Restant duo exempla: cf. Pu. c. 27: tig ae (Syphacem)
Saifiwv tfilaipe . . . et B. C. II. c. 145. ^) Utroque loco non
dei cogitantur, sed genii mali, quales ex antiquissimis tem-
poribus ad Graecorum animos multum valuerint.
Quid igitur ex omnibus exemplis concludere licet? Si
sunt, qui iniustitiam et crudelitatem deis obiciant,
iniuria eos facere patet, minimeque assentitur eis
Appianus. Ceterum iustitia divina etiam in oratio-
nibus semper tenetur. ^eofiXdfieia autem verbum in
iis non invenitur.
Res humanas caducas esse plures confitentur: cf. Pu.
c. 59: ... vfxdg a^iw (peiaaai^^ac ... 6id rijr tiov dv^Q(onei(ov
fjLezafiolip; , . .
Quod Scipionis considerationem contemplationemque
fragilitatis huraanae toto fere capite (Pu. c. 132.) Appianus
describit, ipsum similia sensisse non negaverimus, quamquam,
quae Polybius tradidit, fere repetit.
Lepidus fortunae mobilitate movetur: cf. B. C. IV.
c. 50: • , . eg ttiv dvi^Q^anetov tvx^v d(fOQ(ov , , .
^) cf. p. 61.
Vita.
Natus sum Georgius Kramer patre Ernesto, matre
Paulina e gente Heinrich. Fidem confiteor evangelicam.
Primis litteris imbutus gymnasium adii loanneum urbis Vratis-
laviae. Testimonio maturitatis instructus autumno anni
MDCCCLXXXIIII inter almae Viadrinae cives receptus sum.
Deinde per novem semestria scholiis interfui V. V. inl.
B. Erdmann, Freudenthal, Hertz, Hirt, E. Meyer, Partsch,
Eeifferscheid, A. Rossbach, 0. Eossbach, Schaefer, Studemund,
Weinhold, Wissowa atque exercitationum archaeolegicarum
et seminarii philologici regii particeps factus ex benignissima
V. V. inl. Hertz, Rossbach, Studemund doctrina magnum
fructum cepi. Quibus omnibus optime de me meritis gratias
ago. Maxime autem obligatus sum Augusto Eossbach, qui in
hac commentatione conscribenda consiliis et doctrina sua me
adiuvit.
t
Sententiae Controversae,
1. Appianum historicum iudico dignum, qui in scholis tractetur.
2. Hor. Ep. I, 6., v. 51. „trans pondera^* verba etiam sic
interpretari licet: „ultra auctoiitatem cuiuslibet obviam
euntis.
3. Val. Max. V, II. (de gratis) in § 1. pro „patriae conantem"
legendum est „patriae nocentem".
4. Stat. Silv. II., 6. in v. 3. pro „a[c]cedere*' legendum est
„decedere".
5. Stat. Silv. II, 6. in v. 70. pro ,,carmen'' legendura est
„germen*'.
>
%
TVNews
OpenLibrary